🧠 آیا می‌شود با تحریک مغز، Déjà vu ایجاد کرد؟

احتمالاً همه‌ی ما Déjà vu را تجربه کرده‌ایم؛ همان حس عجیبِ «من این صحنه را قبلاً دقیقاً دیده‌ام»، در حالی که می‌دانیم چنین چیزی نبوده است.

نکته‌ی جالب اینجاست که این تجربه فقط یک پدیده‌ی روان‌شناختی نیست؛ در مطالعات انسانی، تحریک الکتریکی مستقیم بعضی قسمت‌های لوب تمپورال توانسته Déjà vu ایجاد کند.

این مطالعات عمدتاً روی بیماران مبتلا به صرع انجام شده‌اند که برای بررسی پیش از جراحی، الکترودهای عمقی داخل مغز آن‌ها قرار داده شده بود.

در یک مطالعه‌ی کلاسیک منتشرشده در Brain، تحریک hippocampus، amygdala و بخش‌هایی از temporal cortex توانست حالتی موسوم به dreamy state ایجاد کند؛ حالتی که شامل Déjà vu، احساس آشنایی غیرواقعی و گاهی تجربه‌ی خاطرات زنده بود. شواهد این مطالعه نشان می‌داد که ساختارهای medial temporal lobe نقش مهم‌تری در ایجاد این تجربه دارند.

اما تحقیقات بعدی محل را دقیق‌تر کردند.

در مطالعه‌ای از Bartolomei و همکاران روی ۲۴ بیمار با الکترودهای SEEG، مجموعاً ۲۸۰ تحریک الکتریکی بررسی شد. نتیجه جالب بود:

تحریک entorhinal cortex نسبت به تحریک hippocampus و amygdala، با احتمال بیشتری باعث ایجاد Déjà vu می‌شد؛ در حالی که تحریک perirhinal cortex بیشتر با یادآوری صحنه‌ها و خاطرات همراه بود.

مطالعه‌ی دیگری در Brain نیز نشان داد که تحریک ساختارهای mesial temporal می‌تواند پدیده‌هایی مانند déjà vécu و بازتجربه‌ی خاطرات شخصی ایجاد کند. در آن مطالعه، dreamy state با تحریک amygdala، hippocampus و parahippocampal gyrus مشاهده شد.

بنابراین امروز Déjà vu را صرفاً یک «اشتباه حافظه» ساده نمی‌دانیم.

یکی از مدل‌های مطرح این است که شبکه‌های مسئول familiarity در ناحیه‌ی rhinal/parahippocampal به‌طور غیرطبیعی فعال می‌شوند و به مغز پیام می‌دهند:

«این صحنه آشناست.»

اما hippocampus نمی‌تواند خاطره‌ی واقعی متناسب با آن پیدا کند.

نتیجه همان تجربه‌ی عجیب است:

«مطمئنم قبلاً این اتفاق افتاده... ولی نمی‌دانم کِی و کجا.»

بررسی‌های جدیدتر نیز پیشنهاد می‌کنند که Déjà vu ممکن است حاصل synchronization غیرطبیعی بین rhinal cortex و hippocampus باشد.

به همین دلیل Déjà vu می‌تواند در افراد سالم اتفاق بیفتد، اما اگر به شکل کوتاه، ناگهانی، تکرارشونده و stereotyped رخ دهد، مخصوصاً همراه با علائمی مثل ترس ناگهانی، احساس بالا آمدن از اپی‌گاستر، automatisms یا اختلال awareness، می‌تواند بخشی از یک temporal lobe seizure باشد.

📚 منابع

• Bancaud J, et al. Anatomical origin of déjà vu and vivid 'memories' in human temporal lobe epilepsy. Brain. 1994;117:71–90. DOI: 10.1093/brain/117.1.71

• Bartolomei F, et al. Cortical stimulation study of the role of rhinal cortex in déjà vu and reminiscence of memories. Neurology. 2004;63:858–864. DOI: 10.1212/01.WNL.0000137037.56916.3F

• Vignal JP, et al. The dreamy state: hallucinations of autobiographic memory evoked by temporal lobe stimulations and seizures. Brain. 2007;130:88–99. DOI: 10.1093/brain/awl329

• Bartolomei F, et al. Rhinal-hippocampal interactions during déjà vu. Clinical Neurophysiology. 2012. DOI: 10.1016/j.clinph.2011.08.012

• Curot J, et al. What déjà vu and the “dreamy state” tell us about episodic memory networks. 2022.