Kecha Prezident Administratsiyasi to‘g‘risidagi yangi konstitutsiyaviy qonun menda uyg‘otgan shubhalar haqida yozgandim. Uni qanchalik ko‘p o‘qisam, menda shunchalik kuchli bir savol tug‘ilyapti: endi Vazirlar Mahkamasining ijro etuvchi hokimiyat organi sifatidagi mustaqil rolidan nima qoladi?

Konstitutsiyaning 114-moddasiga ko‘ra, ijro etuvchi hokimiyatni aynan Vazirlar Mahkamasi amalga oshiradi. U iqtisodiy va ijtimoiy siyosat, vazirlik va idoralar faoliyati, fan, madaniyat, ta’lim, sog‘liqni saqlash hamda iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning boshqa tarmoqlarini rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish uchun javob beradi.

Hukumat qarorlar va farmoyishlar qabul qiladi va natija uchun javobgar bo‘lishi kerak.

Ammo yangi qonun hukumat ustidan Prezident Administratsiyasi tomonidan kuchli nazoratni belgilayapti — nafaqat qarorlar qabul qilingandan keyin, balki ular qabul qilinishidan oldin ham.

Masalan, PA Vazirlar Mahkamasi farmoyishlari loyihalarini yakuniy ishlab chiqishni tashkil etish huquqini oladi. Bundan tashqari, Administratsiya Vazirlar Mahkamasi qarorlari va farmoyishlari loyihalarini mustaqil ravishda ishlab chiqishi mumkin bo‘ladi.

Ya’ni rasman hukumat hisoblanmaydigan va Vazirlar Mahkamasi tarkibiga kirmaydigan organ hukumat hujjatlari loyihalarini o‘zi tayyorlashi, keyin esa ularning qanday amalga oshirilayotganini nazorat qilishda ishtirok etishi mumkin bo‘ladi.

Davom etamiz. Administratsiya prezident qarorlarini ijro etishda Vazirlar Mahkamasi va unga bo‘ysunuvchi organlarning idoralararo hamkorligini muvofiqlashtiradi, davlat dasturlari va milliy loyihalar ijrosini monitoring qiladi, Vazirlar Mahkamasining o‘zi va uning tuzilmalari faoliyati samaradorligini tahlil qilishda ishtirok etadi.

PA rahbari yoki Administratsiyaning boshqa vakolatli mansabdor shaxsi Vazirlar Mahkamasi, uning Prezidiumi, komissiyalari, kengashlari, vazirliklar hay’atlari va boshqa organlar yig‘ilishlarida qatnashib, o‘z fikr va mulohazalarini bildirish huquqiga ega bo‘ladi.

PA rahbari mamlakat bo‘ylab davlat organlari va mansabdor shaxslar uchun majburiy bo‘lgan o‘z normativ farmoyishlarini chiqarish huquqini oldi, bundan tashqari, ular ierarxiya bo‘yicha hukumat qarorlaridan yuqori turadi.

Prezident vakolatlarini ta’minlash bilan ijro etuvchi boshqaruvni yoki ijro etuvchi hokimiyat funksiyalarini amalda bajarish o‘rtasidagi o‘sha chegara qayerda? Men huquqshunos emasman, lekin bu qonun Konstitutsiyaga qanchalik mos kelishi haqida ekspert fikrini juda eshitgim keladi. Balki kelajakda unga o‘zgartirishlar kiritilar.

Sobiq adliya vaziri Ruslanbek Davletov «Hoshimov iqtisodiyoti» loyihasiga bergan intervyusida hokimiyatlar bo‘linishining mazmuni vakolatlarni shunchaki rasman taqsimlash emas, balki bir markazda haddan tashqari ko‘p hokimiyat jamlanishiga yo‘l qo‘ymaydigan tizim yaratish ekanini aytgandi.

«Yakka hokimlik har doim subyektivizmga olib keladi va ko‘proq, masalan, shu ishtirokchilarni manfaatlarini e’tiborga olmaslikka olib keladi. Aynan mana shu ishtirokchilar deganda butun jamiyatdagi ishtirokchilar… har xil aholi qatlamlari manfaatni e’tiborga oladigan tizim, hokimiyatni bo‘linish prinsipi bilan bevosita bog‘liq.

Chunki ijro hokimiyati o‘zini ko‘proq vakolatga ega bo‘lishini xohlaydi va qandaydir islohotlar yuritish uchun o‘zini qadamlarini bosadi. Lekin umummilliy manfaatlar, ularni o‘ziga-o‘zi, masalan, qonunlarni o‘ziga-o‘zi belgilab beradigan bo‘lsa, albatta o‘zini foydasiga qonun chiqaradi, ijro qiluvchi organ.

Kollegial yondashuv, mana shu qaror qabul qilishni umummilliy manfaatlar e’tiborga olinishini majburlash, kimgadir ko‘p hokimiyat bermaslik. Qani natijasida bu boyagi ko‘p fikrlilikka olib keladi. Ko‘p fikrlik har doim rivojlanishga olib keladi ko‘p fikrlilik», — degandi Davletov.

Ilgari prezident huquqiy jihatdan ijro etuvchi hokimiyat bilan ancha yaqin bog‘liq edi: u Vazirlar Mahkamasining raisi bo‘lgan (1990–2003-yillarda). Keyinchalik esa Vazirlar Mahkamasi alohida, mustaqil ijro etuvchi hokimiyat organi sifatida ajratildi, prezident esa barcha hokimiyat tarmoqlarining kelishilgan faoliyatini ta’minlaydi.

Agar men to‘g‘ri tushungan bo‘lsam, prezidentlik instituti uch hokimiyat tarmog‘lari bilan birga ishlab, tiyib turish va muvozanat mexanizmini ta’minlashi kerak.

Bir izoh berib o‘taman: men Davletovning bu gaplarini uning yaqinda lavozimidan ketgani bilan bog‘liq holda va, albatta, kimningdir buyurtmasi bilan keltirayotganim yo‘q. Uning Prezident Administratsiyasidagi faoliyatiga baho bera olmayman (u yerda qanday ishlaganini bilmayman). Ammo adliya vaziri sifatida, mening nazarimda, u o‘z davrining eng progressiv rahbarlaridan biri edi. Shu sababli uning hokimiyatlar bo‘linishi haqidagi fikrlari bu muhokama kontekstida menga o‘rinli tuyuladi.

Menga Prezident Administratsiyasi o‘z tabiati bo‘yicha davlat rahbarining apparati — prezidentga o‘z vakolatlarini amalga oshirishda yordam beradigan tuzilma bo‘lishi kerakdek tuyulardi. Ammo hozir menda shunday taassurot borki, bu institut o‘z apparati orqali amalda ijro etuvchi hokimiyatning kuchli unsurlariga ega yana bir markazga aylanmoqda — potensial ravishda ustun markazga.

Ha, siz aytishingiz mumkin: bu vakolatlarning bir qismi PAda avval ham bor edi, barcha qarorlar amalda o‘sha yerda qabul qilinardi, qonun esa shunchaki shakllangan amaliyotni mustahkamlayapti. Ammo bu avvalgi amaliyot to‘g‘ri bo‘lganini anglatmaydi. Vakolatlar muvozanati haqidagi savol ham bundan yo‘qolib qolmaydi.

Agar Administratsiya hukumat qarorlarini tayyorlasa, ularning ijrosini nazorat qilsa, hukumat va vazirlarni baholasa, ularning yig‘ilishlarida qatnashsa, kadrlar bo‘yicha qarorlarga ta’sir qilsa va shu bilan birga majburiy topshiriqlar bera olsa, prezidentlik instituti bilan ijro etuvchi hokimiyat o‘rtasidagi chegara xiralashishi xavfi paydo bo‘ladi.

Javobgarlik masalasi ham bor. Vazirlar Mahkamasi konstitutsiyaviy maqomga, muayyan majburiyatlar va hisobdorlik shakllariga ega — parlament va prezident oldida. Vazir o‘z sohasi uchun, bosh vazir esa hukumat faoliyati uchun javob beradi. Prezident Administratsiyasi uchun esa qanday mutanosib javobgarlik va hisobdorlik mexanizmlari nazarda tutilgan?

Agar qarorlarning muhim qismi boshqa organ tomonidan shakllantirilsa, muvofiqlashtirilsa va nazorat qilinsa, yakuniy natija uchun kim javob beradi? Shartli ravishda, yuqoridan tushirilgan islohot muvaffaqiyatsiz tugasa, natija uchun kim javob beradi? Ko‘rinib turibdiki, oxir-oqibat esa barcha tanqid va javobgarlik Vazirlar Mahkamasiga qoladi.

Yoki oddiyroq vaziyatni tasavvur qilaylik. Davlat organi xodimi Vazirlar Mahkamasidan topshiriq oladi va uni tezda bajarishi mumkin. Ammo keyin shu masala bo‘yicha boshqa topshiriq — endi Prezident Administratsiyasidan keladi va barcha ishni qayta qilishga to‘g‘ri keladi.

Menga shunga o‘xshash bir holatni aytib berishgandi. Bir idora xodimlari davlat aktivini xususiylashtirilishi lozim bo‘lgan obyektlar ro‘yxatiga kiritish uchun ma’lumotnoma-asos tayyorlagan. Keyin esa qarama-qarshi mazmundagi topshiriq kelgan — aynan shu aktivni, aksincha, ro‘yxatga kiritmaslik nima uchun kerakligini asoslab berish talab qilingan.

Bunday tizimda amaldorda hukumat topshirig‘ini bajarishga shoshilmaslik, avval Prezident Administratsiyasidan boshqa ko‘rsatma kelib qolmasligini kutish istagi tabiiy ravishda paydo bo‘lishi mumkin. Natijada parallel boshqaruv markazlari davlat apparati ishini tezlashtirish o‘rniga, aksincha, noaniqlik yaratishi va qarorlar uchun javobgarlikni pasaytirishi mumkin.

Shundan keyin o‘zingga savol berasan: unda Vazirlar Mahkamasining hozirgi shakldagi roli va siyosiy salmog‘idan umuman nima qoladi?

Menimcha, institut qancha ko‘p vakolat olsa, uning shaffofligi, javobgarligi va hisobdorligi mexanizmlari ham shuncha kuchli bo‘lishi kerak. Va bu mexanizmlar olingan hokimiyat ko‘lamiga mutanosib bo‘lishi lozim.

@latipovuzb