​Yaşar Kemalning “Filler Sultoni va Qizil Soqolli Cho‘loq Chumoli” asari dastlab fillar va chumolilar haqidagi g‘aroyib ertakka o‘xshaydi. Ammo sahifalar o‘tgani sari ertakning niqobi tushadi. Bu yerda gap hayvonlar haqida emas hokimiyat, qo‘rquv, bo‘ysundirish va o'z tilini unuttirish orqali insonning o‘zligini yo‘qotishi haqida boradi.
Filler Sultoni chumolilarni birdaniga yo‘q qilib yuborishni istamaydi. Chunki o‘lik chumoli endi hukmronlikka xizmat qilmaydi. U tirik, ammo itoatkor chumolini xohlaydi.
Shuning uchun zulmning shakli ham bosqichma-bosqich o‘zgaradi.
Avval qo'rqitish so'ng ajratish. Keyin esa chumolilar orasiga maxsus guruhlar, sariq chumolilar kiritiladi. Bir-biriga qarshi qo‘yilgan chumolilar endi tashqi dushmanni emas, bir-birini kuzata boshlaydi. Keyingi bosqichda esa eng xavfli qurol ishga tushadi: ta’lim. (Ayniqsa chumoli tilini unuttirishga intitlishi va fil tilini o'rganishga majburlanishi)
Chunki odamni kuch bilan majburlash boshqa, uning ongiga o‘zing xohlagan tartibni “to‘g‘ri” deb singdirish boshqa.
Shu nuqtadan boshlab asar haqiqiy distopiyaga aylanadi.
"Eng dahshatli qurol — qurol emas"

Filler Sultonining eng katta g‘alabasi chumolilarni o‘ldirishida emas. Uning haqiqiy maqsadi — chumolining qarshilik qilish qobiliyatini yo‘qottirishda edi.
Buning uchun devor qurish shart emas. Qamoqxona qurish ham shart emas.
Agar mahbus qafas borligini unutsa, qafasning o‘zi yetarli.
Ta’lim, ajratish, nazorat, qo‘rqitish, ichki bo‘linish va mafkura birlashganda jamiyat o‘zini o‘zi nazorat qila boshlaydi. Endi har bir chumolini Filler Sultoni kuzatib turishi shart emas. Chumolilarning o‘zlari bir-birini kuzata boshlaydi.
Mana shu nuqta asarning eng sovuq joyidir.

Ta’lim aslida insonni ozod qilishi mumkin. Ammo uni hokimiyat o‘z qo‘liga olganida, u boshqa vazifani bajaradi: itoatkor avlod yaratadi.
Yangi avlod chumolilariga qanday fikrlash kerakligi singdiriladi.
Kecha zulm deb ko‘ringan narsa bugun tartibga aylanadi. Kecha qo‘rqinchli bo‘lgan narsa ertaga odatiy holga aylanadi.
Va nihoyat, bir kuni chumoli:
“Men nega bunday (fildek) yashayapman?”
deb so‘rashni ham to‘xtatadi.

Asar faqat zulm haqida emas. U hokimiyatning o‘ziga ham qarshi savol qo‘yadi:
Boshqalarni butunlay bo‘ysundirgan hokimiyat aslida nimaga ega bo‘ladi?
Agar qo‘rquv yo‘qolsa, uning hokimiyati ham yo‘qoladi. Agar chumolilar o‘zligini eslasa, qurilgan butun tizimning mustahkamligi shubha ostida qoladi.
Shuning uchun Qizil Soqolli Cho‘loq Chumoli oddiy qahramon emas. U — xotiraning timsoli.
Chunki zulm avvalo xotirani o‘zgartiradi: kechagi voqeani boshqacha talqin qiladi, eski so‘zlarning ma’nosini almashtiradi, qo‘rquvni odatga aylantiradi.
Ammo birgina chumoli bo‘lsa ham:
“Biz ilgari boshqacha yashardik” deya olsa, tizim hali to‘liq g‘alaba qozonmagan bo‘ladi.

“Filler Sultoni va Qizil Soqolli Cho‘loq Chumoli”ning eng kuchli tomoni shundaki, u distopiyani kelajakdagi noma’lum dunyo sifatida emas, jamiyat asta-sekin unga qanday aylanib borishini ko‘rsatadi.
Avval kuch ishlatiladi.
Keyin til unuttiriladi.
Keyin odamlar ajratiladi.
Keyin ular bir-biriga qarshi qo‘yiladi.
Keyin ta’lim nazorat qilinadi.
Keyin qo‘rquv odatga aylanadi.
Va nihoyat, hech kim qafasning qachon qurilganini eslay olmay qoladi.

Tashqi zolimni bir kun ag‘darish mumkin.
Ammo zolimning tartibi insonning ongiga singib ketsa, uni ag‘darish uchun avvalo inson o‘z ichidagi qo‘rquv, itoat va o‘rganib qolingan haqiqatlarni buzishi kerak.

Tavsiya qilaman o'zligini unutmaslik, birlik haqiqiy kuch bo'lishini o'rganadiganlarga.