در تحلیل تحولات ژئوپلیتیکی، خطای رایج آن است که توافقات و بحران‌ها را به‌عنوان نقاط پایان یا آغاز تلقی شوند، حال آنکه در واقعیت، آنها اغلب صرفا مقاطع مختلف یک رقابت ممتد و ساختاری هستند. بر همین اساس، برجام را نیز می‌توان بیش از آنکه یک سند فنی و حقوقی در حوزه هسته‌ای دانست، بمثابه سازوکاری برای مدیریت زمان و کنترل موقت شدت منازعه میان تهران و واشنگتن تحلیل کرد. زیرا در آن مقطع، نه ایران آمادگی ورود به یک تقابل فراگیر و فرسایشی را داشت و نه آمریکا تمایلی به گشودن جبهه‌ای جدید نشان می‌داد. بنابراین، آنچه شکل گرفت، بیش از آنکه مکانیسمی برای حل اختلاف باشد، تعلیق موقت اختلافات بود؛ در واقع نوعی توقف تاکتیکی که برای هر دو طرف امکان بازتنظیم اولویت‌ها، بازیابی ظرفیت‌ها و بازآرایی قدرت را فراهم می‌کرد.
اما با این حال ارزش راهبردی هر توقف، نه در خود توقف، بلکه در کیفیت استفاده از زمانی است که ایجاد می‌کند. بطوریکه تاریخ رقابت‌های بین‌المللی نشان می‌دهد کشورهایی که موفق شده‌اند دوره‌های کاهش تنش را به افزایش قدرت اقتصادی، اصلاح ساختارهای حکمرانی و تقویت توان بازدارندگی تبدیل کنند، در مرحله بعدی رقابت با دست برتر وارد میدان شده‌اند. اما در مقابل، کشورهایی که زمان خریداری‌شده را در منازعات داخلی و فرسایش سرمایه اجتماعی از دست داده‌اند، عملا تنها موعد رویارویی بعدی را به تعویق انداخته‌اند، آن هم بی‌آنکه تغییری در موازنه قدرت ایجاد کرده باشند.
از این منظر، تفاهم فعلی میان ایران و آمریکا نیز الزاما به معنای پایان رقابت‌های ژئوپلیتیکی یا حل ریشه‌ای اختلافات نخواهد بود. زیرا تضاد منافع در معماری امنیتی خاورمیانه، موازنه قدرت و پرونده هسته‌ای همچنان پابرجاست و همین امر سبب می‌شود که توافق‌های مقطعی بیشتر در قالب مدیریت بحران و کنترل هزینه‌های تقابل معنا پیدا کنند تا چارچوبی برای آشتی راهبردی و صلح پایدار. در چنین شرایطی، توافق نه جایگزین رقابت، بلکه ابزاری است برای تنظیم سرعت و دامنه منازعه نه خاتمه آن.
در این میان در محیط امنیتی خاورمیانه، بازیگران موفق معمولا جنگ و صلح را دو وضعیت کاملا مجزا تلقی نمی‌کنند، بلکه هر دو را اشکال متفاوتی از استمرار رقابت می‌دانند. بطوریکه گاهی این رقابت در قالب فشارهای اقتصادی و دیپلماتیک ظاهر می‌شود، گاهی در عرصه اطلاعاتی و فناوری و گاهی نیز به سطح رویارویی نظامی ارتقا می‌یابد. بر همین اساس، دوره‌های کاهش تنش را باید بخشی از چرخه رقابت دانست؛ دوره‌هایی که در آنها بازیگران تلاش می‌کنند ظرفیت‌های خود را بازسازی کرده و برای مرحله بعدی آماده شوند.
در چنین فضایی، مهمترین دارایی راهبردی هر کشور نه صرفا تاب آوری یا توان نظامی، بلکه توانایی خرید زمان و تبدیل زمان به قدرت است. زیرا زمان، اگر صرف بازسازی اقتصادی، ارتقای فناوری، افزایش انسجام اجتماعی، تقویت سرمایه انسانی و بهبود کیفیت حکمرانی شود، می‌تواند موازنه‌های آینده را دگرگون کند. اما اگر این فرصت در کشمکش‌های داخلی و منازعات فرساینده سیاسی مستهلک شود، توقف تاکتیکی تنها به معنای تعویق بحران خواهد بود، نه عبور از آن.
از این منظر، مسئله اصلی برای هر کشوری که در یک محیط امنیتی پرتنش و رقابتی قرار دارد، نه صرفا دستیابی به توافق است و نه الزاما آمادگی برای تقابل، بلکه توان بهره‌برداری از فاصله میان این دو است. بخصوص که در جهان امروز، فاصله میان جنگ و صلح، خود به میدان اصلی رقابت تبدیل شده است و کشورهایی که بتوانند این فاصله را به فرصتی برای انباشت قدرت ملی تبدیل کنند، در تحولات آینده نقش تعیین‌کننده‌تری خواهند داشت. در مجموع توافق‌ها می‌آیند و می‌روند، اما آنچه سرنوشت کشورها را تعیین می‌کند، نحوه استفاده آنها از زمانی است که این توافق‌ها در اختیارشان قرار می‌دهد.
@katechon6