جن زدگان داستایفسکی، بیشتر از آنکه رمان باشد، پیشگویی است، پیشگویی یک واقعیت زیسته که از فرط تکرار، فراموش می شود، کتابی که با شور و شعف استپان تروفوفیویچ، روشنفکری متوسط الحال و از جنس آدمهای زیادی تورگنیف و ساکن در یک شهر کوچک و در ظاهر آرام روسیه عصر تزاری اما در باطن پوسیده و دچار خمودگی، شروع می شود.

مردی که تصور می کند جهانی در انتظار ایده های نو و درخشانش برای ساختن فردای بهتر است اما با این حال داستان از آن او نیست بلکه برای استاووگین است، اشراف زاده ای بسان منجی با ظاهری جذاب و الهام بخش اما با ذهنی بیمار و تهی از هرگونه شفقت که تصور می کند ساختن فردا در گرو ویرانی امروز و گسستن از ریشه ها است.

اما استاووگین خود نیز به آنچه می‌گوید ایمان ندارد؛ او نه پیامبر است و نه انقلابی، بلکه خلا مجسم است. نیروی ویرانگرش نه از یقین، بلکه از بی‌تفاوتی مطلق می‌آید. او می‌تواند الهام‌بخش باشد، چون چیزی برای از دست دادن ندارد؛ نه حقیقت، نه اخلاق، نه حتی میل به نجات. همین تهی‌بودگی است که دیگران را مسحور می‌کند. داستایفسکی با او نشان می‌دهد که خطرناک‌ترین انسان، نه مؤمن متعصب، بلکه انسان بی‌اعتقاد است.

در سایه‌ استاووگین، پیوتر ورخوونسکی قد می‌کشد؛ نه به‌عنوان متفکر، بلکه به‌مثابه تکنسین قدرت. او ایده ندارد، اما ایده‌ها را خوب می‌شناسد و می‌داند چگونه آنها را به ابزار سلطه بدل کند. پیوتر انقلاب را نه برای رهایی، بلکه برای انضباط، ترس و اطاعت می‌خواهد. او انسان‌ها را با جنایت به هم گره می‌زند، چون می‌داند خون، محکم‌ترین پیوند است.

داستایفسکی در این‌جا آینده را می‌بیند، انقلابی که فرزندانش را باج می‌گیرد و رهبرانی که از هرج‌ومرج، نظم جهنمی می‌سازند.

و در میانه‌ این هیاهو، شاتوف ایستاده است؛ فردی که نیهیلیسم را زیسته و از آن عبور کرده و اکنون بازگشته به ریشه. اما جهان «جن‌زده» بازگشت را تاب نمی‌آورد. کسی که از ایده جدا شود، خائن است، و خیانت در جهان ایدئولوژی تنها یک پاسخ دارد، حذف. مرگ شاتوف، مرگ یک فرد نیست؛ مرگ امکان توبه است.

«جن‌زدگان» از همین‌جا دیگر صرفاً رمان نیست. گزارش یک چرخه‌ تکرارشونده است, روشنفکران سبک‌سر، ایده‌های عقیم، اشراف‌زادگان پوچ، تکنسین‌های قدرت، و مردمی که میان همه‌ اینها له می‌شوند. داستایفسکی نشان می‌دهد که فاجعه نه ناگهانی، بلکه تدریجی است؛ آن‌قدر تکرار می‌شود تا عادی شود و آن‌قدر عادی می‌شود تا فراموش گردد.
@katechon6