‍ حتما این سخنرانی نیل تایسون دگرسون رو دیده اید،

فارابی در برابر غزالی ؛


هفته‌ای که گذشت بزرگداشت ابونصر فارابی بود؛ یکی از مهم‌ترین چهره‌هایی که باعث شد تفکر دوباره در خاورمیانه زنده شود. اهمیت فارابی فقط در فلسفه یا موسیقی نیست؛ در این است که ستون فکری نهضت ترجمه و عقل‌گرایی شد.

بعد از دوره مأمون عباسی، وقتی حکومت تصمیم گرفت بودجه را از حوزه‌های سنتی ببرد سمت ترجمه‌ی آثار یونانی، دری به روی ایرانی‌ها باز شد: برای اولین بار اجازه پیدا کردیم آزاد فکر کنیم. یونانی‌ها فلسفه داشتند چون حکومت‌هاشان اجازه می‌داد مردم سؤال بپرسند. ما، نه قبل از اسلام و نه بعدش، معمولاً چنین فضای آزادی نداشتیم. حکومت‌ها همیشه می‌خواستند رعیت مثل خودشان فکر کند و بقیه فقط نقش بازی کنند تا به منصب و رانت برسند.

اما وقتی آثار ارسطو و افلاطون و سقراط به عربی ترجمه شد، ایرانی‌ها فهمیدند که می‌شود درباره‌ی جهان، هستی، سیاست، اخلاق و حتی دین به شکل عقلی فکر کرد. همین بستر بود که فارابی و بعد ابن‌سینا و ابوریحان و ده‌ها دانشمند دیگر را ساخت. علم در ایران جهش کرد؛ از ریاضی تا پزشکی و از شیمی تا اخترشناسی.

مشکل زمانی شروع شد که بخش سنتی جامعه احساس خطر کرد. چون وقتی مردم فکر کنند، خیلی از دکان‌ها کساد می‌شود. یک طرف عقل، تجربه و استدلال است؛ طرف دیگر حدیث، روایت و «نپرس، فقط باور کن». نتیجه این شد که ابوحامد غزالی – نماینده‌ی جریان ضدتفکر – رسماً اعلام کرد فلسفه و عقلانیت موجب ضعف ایمان است. او کتاب تهافت الفلاسفه ضربه سنگینی به اعتبار فلسفه در خاورمیانه زد. او رسماً گفت که فلسفه در چند مورد «کفر» است. بعد از او حوزه‌ها فلسفه را به حاشیه راندند، به‌خصوص در شرق اسلامی (ایران، خراسان، عراق).

این فقط یک نظر نبود؛ ترمز تمدن بود. غزالی کاری کرد که پس از قرن‌ها شکوفایی فکری، ناگهان موتور علم در ایران خاموش شود. بعد از ابن‌سینا و بیرونی، یک سقوط بزرگ اتفاق افتاد و ما وارد دوره‌ای شدیم که تقریباً هیچ دانشمند بزرگ علمی نداشتیم.

حمله‌ی مغول هم ضربه‌ی نهایی بود. کتابخانه‌های بزرگ، از جمله مرو، سوخت و بخش عظیمی از حافظه‌ی علمی جهان نابود شد. اما نباید فراموش کنیم که حمله مغول نتیجه‌ی مستقیم مدیریت فاجعه‌بار هم بود. همان زمانی که محمد خوارزمشاه شایسته‌سالاری را با فامیل‌سالاری عوض کرد و تصمیم‌های اشتباهش باعث شد امپراتوری مغول، که قصد گسترش به غرب نداشت، تمدن ایران را زیر و رو کند.

اگر امروز هنوز با مشکلات فکری، علمی و فرهنگی درگیر هستیم، بخش مهمی از ریشه‌هایش همان‌جاست و این فقط محدود به رژیم پهلوی و جاعش فعلی نمیشه؛ جایی که فارابی درِ تفکر را باز کرد و غزالی قفلش زد.

تمدن‌ها با اندیشه رشد و با ترس از اندیشه، سقوط می‌کنند.

🆔@JOIN3AAA