🔹 ادراج در متن حدیث به این معناست که یکی از راویان، کلامی را از جانب خود به متن حدیث می‌افزاید؛ البته این عبارتِ افزوده‌شده با قصد تحریف متن روایت نیست، بلکه راوی آن را برای توضیح، تبیین یا روشن‌تر کردن مقصود روایت در میان کلام یا در پایان آن آورده باشد. به چنین روایتی، «روایت مدرج» گفته می‌شود؛ یعنی راوی مطلبی را از پیش خود، به منظور توضیح روایت، در میان مطالب حدیث وارد یا به پایان آن ضمیمه می‌کند.

▪️روایت مورد بحث که از عایشه نقل شده است و به صراحت خشم و غضب حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها را بر ابوبکر نشان میدهد روایتی است که بخاری سه بار آن را در صحیح خود نقل میکند.

❗️ برخی از مخالفین در خصوص این روایت مدعی شده‌اند بخشی از این روایت که غضب حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها نسبت به ابوبکر را نشان میدهد، از جمله ادراجات «زهری» است؛ یعنی زهری، که راوی محوری این روایت است، این بخش را از پیش خود و برای توضیح ماجرای روایت به متن حدیث افزوده است، فرازی که ادعا می‌شود از ادراجات زهری است، این قسمت از روایت است:

▫️فَوَجَدَتْ فَاطِمَةُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ، فَهَجَرَتْهُ فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ
👈 حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها در این باره بر ابوبکر خشمگین شد؛ پس از او دوری کرد و تا هنگام وفاتش با او سخن نگفت.

دلیل مخالفین بر ادعای ادراج زهری

🔹 مخالفین برای اثبات این ادعا به نقل دیگری از این روایت که باز هم بخاری آن را نقل کرده است استناد می‌کنند:

▫️حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ فَاطِمَةَ وَالعَبَّاسَ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ، أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَهُمَا حِينَئِذٍ يَطْلُبَانِ أَرْضَيْهِمَا مِنْ فَدَكَ، وَسَهْمَهُمَا مِنْ خَيْبَرَ،
6726 - فَقَالَ لَهُمَا أَبُو بَكْرٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذَا المَالِ» قَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَاللَّهِ لاَ أَدَعُ أَمْرًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصْنَعُهُ فِيهِ إِلَّا صَنَعْتُهُ، 👈 قَالَ 👉 : فَهَجَرَتْهُ فَاطِمَةُ، فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى مَاتَتْ
📚 صحيح البخاری جلد 8 صفحه 149

☑️ مخالفین به وجود لفظ «قَالَ» در این موضع استناد کرده و می‌گویند: چون روایت از عایشه نقل شده و راویِ مستقیمِ روایت از عایشه، عروة است، این «قال» نمی‌تواند به عایشه بازگردد؛ بنابراین باید کلام یکی از راویانِ پیش از عروة باشد.
از آنجا که در این سند، زهری راویِ پیش از عروة است و روایت نیز از طریق زهری نقل شده، مخالفین نتیجه می‌گیرند که جمله: «فَهَجَرَتْهُ فَاطِمَةُ، فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى مَاتَتْ» از کلام زهری است و او این جمله را برای توضیح و تکمیل مضمون روایت به متن حدیث افزوده است؛ بنابراین، این بخش را «ادراج زهری» دانسته و در نتیجه، نسبتِ خشم حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و ترک سخن گفتن ایشان با ابوبکر را از روایت عایشه ساقط می‌دانند.

✍ بررسی و نقد این ادعا در پست‌های آینده ان‌شاءالله

🆔 @javaheralklam