#فوائد_الاصول 8⃣
#علل_اختلاف_حدیث 6⃣

نمونه‌ای از روایات تعلیمی؛ آموزش فقه به محمد بن مسلم

▫️یکی از راه‌های تشخیص روایات تعلیمی، توجه به شخصیت مخاطب روایت است، محمد بن مسلم از بزرگ‌ترین فقهای امامیه در قرن دوم و از برجسته‌ترین شاگردان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام و مولف کتابی مشهور در فقه بود:

▫️محمد بن مسلم بن رباح أبو جعفر الأوقص الطحان مولى ثقيف الأعور، وجه أصحابنا بالكوفة، فقيه، و رفع صحب أبا جعفر و أبا عبد الله عليهما السلام، و روى عنهما و كان من أوثق الناس له كتاب يسمى الأربع مائة مسألة في أبواب الحلال والحرام
📚 فهرست نجاشی صفحه‌ی ۳۲۳

فقاهت جناب محمد بن مسلم به حدی بود که ائمه علیهم‌السلام گاه حتی خواص و بزرگان اصحاب دیگر را در مسائل فقهی به او ارجاع می‌دادند.

🔸 ازاین‌رو، بسیاری از گفت‌وگوهای علمی امام با او را باید در مقام تعلیم و تربیت یک فقیه تحلیل کرد، نه صرفاً پاسخ به یک استفتای شخصی

یکی از نمونه‌های روشن این مسئله، روایات جناب محمد بن مسلم رضوان‌الله‌علیه در باب حکم فقهی خوردن انواع ماهی است.

▫️محمّد بن مسلم میگويد: امام باقر عليه السّلام بخشی‌ از كتاب علی‌ عليه السّلام را در اختيار من نهاد. در آن نامه خواندم: «من شما را از خوردن ماهی‌ جرّی‌، ماهی‌ خاردار، مارماهی‌، ماهی‌ روآبی‌ (مرده) طحال دام‌ها بازمی‌‌دارم».
به حضرتش گفتم: ای‌ پسر رسول خدا! خداوند شما را در رحمت خود جای‌ دهد! صيادان ماهيانی‌ می‌‌آورند كه فلس و پولك ندارد.(آيا حلال‌اند؟)
فرمود: هر ماهی‌ كه فلس و پولك دارد، حلال است، تناول كن و هر ماهی‌ كه فلس ندارد تناول مكن.

این روایت نشان می‌دهد که امام علاوه بر اینکه تنها به بیان یک فتوا اکتفا نکردند، بلکه قاعده کلی تشخیص حلال و حرام را به شاگرد فقیه خود تعلیم دادند خود کتاب مولا امیرالمومنین علی علیه‌السلام که حاوی مطالب فقهی بود را در اختیار ایشان قرار میدهد که خود ایشان احکام را از منبع اصلی آن مطالعه کند.

پس از آن نیز محمد بن مسلم همین مسئله را از امام صادق علیه‌السلام سؤال می‌کند با اینکه محمد بن مسلم حکم این مسئله را در کتاب امام علی علیه‌السلام مطالعه کرده بود بنابراین محمد بن مسلم قصد داشت امام صادق علیه‌السلام مطالب بیشتری را به او آموزش دهد امام صادق علیه‌السلام نیز به خوبی آگاه بودند که این مسئله از موارد اختلافی میان امامیه و عامه است و از سوی دیگر، از جمله ادله فقهای عامه بر حلیت همه انواع ماهی، تمسک به عموم آیات قرآن، به‌ویژه آیه [ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا... ] بود. ازاین‌رو، حضرت در پاسخ به محمد بن مسلم، صرفاً حکم فقهی را بیان نکردند؛ بلکه شیوه صحیح استنباط را نیز به او آموزش دادند. به همین جهت، ابتدا او را به قرائت آیه ارجاع دادند، سپس توضیح دادند که هرچند حرمت برخی از انواع ماهی در قرآن نیامده است، اما این حرمت از سنت ثابت می‌شود؛ زیران سنت، مخصص عمومات قرآن است.

▫️محمد بن مسلم می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام درباره ماهی جِرّی، مارماهی، زِمّیر و سایر ماهی‌های بدون فلس پرسیدم که آیا حرام هستند؟
امام علیه‌السلام فرمودند: «ای محمد! این آیه از سوره انعام را بخوان: «بگو: در آنچه بر من وحی شده، هیچ چیز حرامی برای خورنده‌ای که آن را بخورد نمی‌یابم، مگر...»
محمد بن مسلم می‌گوید: آیه را تا پایان خواندم.
سپس امام علیه‌السلام فرمودند: «حرام، تنها چیزی است که خدا و پیامبرش در کتاب خود حرام کرده‌اند؛ اما [ پیامبر و امام علی ] از برخی اشیاء پرهیز میکردند، و ما نیز از آنها پرهیز می‌کنیم.»

✅ بنابراین مقصود امام علیه‌السلام در این روایت این نیست که حرمت ماهی‌های بدون فلس را نفی کنند؛ زیرا خود آن حضرت در روایات متعدد، به حرمت آنها تصریح کرده‌اند. بلکه امام در مقام آموزش یک قاعده اصولی هستند و به محمد بن مسلم می‌آموزند که عمومات قرآن همیشه به تنهایی ملاک استنباط نیستند و سنت می‌تواند مخصص عمومات قرآن باشد.

بنابراین، اگر این دسته از روایات را با نگاه روایات تعلیمی بررسی کنیم، هیچ تعارضی میان آنها وجود ندارد؛ بلکه هر یک بخشی از یک فرآیند آموزشی را تشکیل می‌دهد. امام باقر علیه‌السلام، محمد بن مسلم را با منبع حکم (کتاب علی علیه‌السلام) آشنا می‌کنند و امام صادق علیه‌السلام نیز شیوه صحیح استنباط از قرآن و سنت را به او می‌آموزند؛ یعنی اینکه در استنباط احکام، باید سنت را مخصص عمومات قرآن دانست، نه اینکه تنها به ظاهر آیات اکتفا کرد.
🆔 @javaheralklam