رسول جعفریان

کتاب بعد از ۳۰ سال بدست بنده رسید
یادداشت را بخوانید

إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُون
خبر رحلت حضرت آیت‌الله‌العظمی حاج سید موسی شبیری زنجانی، خبری سخت جانکاه و ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر برای حوزه‌های علمیه و جامعه شیعه است.
فقدان ایشان را به عموم شیعیان، حوزه‌های علمیه، عالمان و اهل تحقیق، شاگردان و ارادتمندان آن بزرگوار، و به‌ویژه فرزندان گرامی و خاندان معزز ایشان صمیمانه تسلیت عرض می‌کنم.
رفتن ایشان تنها فقدان یک مرجع تقلید و فقیه بزرگ نیست؛ خاموش شدن چراغی از چراغ‌های پرفروغ دانش و تحقیق شیعه است. حضرت ایشان در فضل و دانش و دقت نظر، در اخلاق و منش و رفتار، و در پایبندی کم‌مانند به اصول تحقیق، تتبع و امانت علمی، از برجسته‌ترین عالمان شیعه بودند؛ نه تنها در روزگار ما، که نام و میراث علمی ایشان در امتداد سنت دیرپای فقاهت و دانش شیعی ماندگار خواهد بود.
برای آنان که محضرش را دیده بودند و از نزدیک با وسعت دانش، حافظه شگفت، دقت‌های علمی و صفای باطنش آشنایی داشتند، پذیرفتن این فقدان دشوارتر است. عالمی از میان ما رفت که وجودش خود کتابخانه‌ای زنده از تاریخ علم و رجال و حدیث و فقاهت شیعه بود؛ و اکنون جای خالی او را نه یک تن، که نسلی از اهل علم احساس خواهد کرد.
از خداوند متعال مسئلت دارم آن عالم ربانی را در دریای بی‌کران رحمت و غفران خویش فرو گیرد، بر درجاتش بیفزاید و او را با اجداد طاهرینش و اولیای الهی محشور فرماید؛ و به خاندان، شاگردان و دوستدارانش صبر و اجر عنایت کند.
از شمار دو چشم یک تن کم
وز شمار خرد هزاران بیش
رسول جعفریان
30 شهریور 1405

امروز مرکز میکروفیلم نور خدمت استاد خواجه پیری و دوستان جناب بهزادی و آقای آشتیانی

سال‌هاست، یعنی سال‌های سال است که فرید را می‌شناسم؛ و در تمام این سال‌ها، هرچه بیشتر شناخته‌امش، بیشتر به این نتیجه رسیده‌ام که آدم همه‌چیزتمامی است: ادب و اخلاق و علم و دانایی، همه یک‌جا. تخصصش هم که روشن است؛ مطبوعات، و البته لرستان‌شناسی، آن هم نه در حد علاقه و تفنن، بلکه با تسلطی که گاهی آدم را به این فکر می‌اندازد که لابد بخشی از اسناد و مطبوعات لرستان را از همان اول خودش نوشته بوده است!

دست و دلباز هم هست، از هر جهت؛ و کتابخانه تاریخ ما بیش از همه از این دست و دلبازی بهره برده است. هزاران کتاب اهدا کرده و هر بار هم چنان بی‌سر و صدا که انگار نه انگار این کتاب‌ها روزی جزئی از کتابخانه شخصی خودش بوده‌اند.

بارها از دانش او، حافظه‌اش و تسلط حیرت‌انگیزش بر حوزه‌ای که در آن کار می‌کند شگفت‌زده شده‌ام. کافی است موضوعی را پیش بکشید؛ هنوز شما جمله‌تان را تمام نکرده‌اید که او تاریخ، نام، نشریه، شماره، آدم‌ها و حواشی ماجرا را ردیف کرده است. آدم گاهی شک می‌کند که حافظه فرید، حافظه انسانی است یا یک جور آرشیو دیجیتال که هنوز به ما نگفته کجا سرورش را گذاشته است.

فرید همیشه خادم علم بوده است. در طول این پنجاه سال، صدها مقاله و کتاب نوشته و منتشر کرده؛ آثاری که سطر به سطرشان ارزش خواندن دارد و تقریباً همیشه نکته‌ای تازه در آنها پیدا می‌شود. این ویژگی مهم کار اوست: زیاد نوشته، اما زیادی ننوشته است؛ یعنی انبوه آثارش حاصل پرکاری است، نه پرگویی.

حالا هم برای او ارج‌نامه‌ای در ۷۰۶ صفحه منتشر شده است. کتاب را که ورق می‌زنی تازه متوجه می‌شوی این آدم، علاوه بر آن همه کتاب و مقاله، چه اندازه هم محبوب بوده است. صدها نفر ــ و «صدها» را بی‌اغراق می‌گویم ــ هر کدام از چند سطر تا چند صفحه درباره او نوشته‌اند؛ از خاطره و دوستی گرفته تا ارزیابی شخصیت علمی و فرهنگی‌اش.

البته کتاب فقط مجموعه این نوشته‌ها نیست. کتاب‌شناسی آثار فرید، کارنامک، فهرست مقالات و انواع و اقسام اطلاعاتی که در منابع مختلف درباره او آمده، همه در این مجموعه گرد آمده است. از این جهت، با بسیاری از جشن‌نامه‌ها و ارج‌نامه‌هایی که دیده‌ایم فرق دارد؛ بیشتر شبیه یک پرونده مفصل علمی و فرهنگی است درباره آدمی که پنجاه سال خوانده، نوشته، جست‌وجو کرده، سند پیدا کرده و دیگران را هم در داشته‌هایش شریک کرده است.

بخش جالب کتاب همان نوشته‌های فراوان اهل قلم درباره شخصیت علمی و اخلاقی فرید است؛ از دوستان و پژوهشگران گرفته تا همشهری‌هایش. این مجموعه، به طور خاص، به همت آقایان ساسان والی‌زاده و مسعود فرج‌اللهی فراهم آمده و پیداست که برای گردآوری این همه نوشته و اطلاعات، کم زحمت نکشیده‌اند.

خود «ارج» هم، جالب اینجاست که شبیه صاحب ارج‌نامه از آب درآمده است: پر از مطلب و نکته و اطلاعات. درست مثل خود فرید که وقتی شروع به صحبت می‌کند، یک‌ریز نکته تازه و مطلب بکر تحویل آدم می‌دهد و شما فقط باید حواستان باشد چیزی از دستتان در نرود.

سال‌هاست با فرید دوستم و همیشه به این دوستی افتخار کرده‌ام. حالا با دیدن این ارج‌نامه، خوشحالم که می‌بینم این احساس فقط مال من نبوده است؛ صدها نفر دیگر هم، هر یک به زبانی، همین را گفته‌اند.

نشریه ای با عنوان گلچین زبده منتشره در 15 ذی قعده 1365ق (19 مهر 1325)، صفحاتی از خاطرات مظفر فیروز را که به فلسطین رفته و با سید ضیاء الدین طباطبایی دیدار کرده آورده است. سید ضیاء مدتی پس از کودتا از ایران به فلسطین رفت و بیش از بیست سال در آن دیار ماند. حرف و حدیث در باره آن سالها زیاد است و این روایتی است از کارهای روزانه سید ضیاء و طرح های او برای آینده ایران از زبان خودش... متن را پایین ملاحظه فرمایید. مطلب دنباله هم دارد که در دسترس نبود.
https://t.me/jafarian1964

با استاد میرهاشم محدث. پارک مریم مقدس. الان

در یک پژوهش متن‌محور (در 550 صفحه) بر روی کتاب «المصنف» عبدالرزاق صنعانی (م ۲۱۱ق)، مجموعه گسترده‌ای از اطلاعات مربوط به ایران، ایرانیان و عناصر فرهنگ ایرانی در این اثر استخراج، دسته‌بندی و تحلیل شد. این پژوهش با استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی در جست‌وجو، متن‌کاوی و مقایسه داده‌ها انجام گرفته و هدف آن، بازسازی تصویری است که یکی از مهم‌ترین منابع روایی ـ فقهی سده‌های نخست اسلامی از ایران و ایرانیان به دست می‌دهد.
«المصنف» عبدالرزاق، که در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری تدوین شده، مجموعه‌ای بسیار بزرگ با بیش از بیست هزار روایت و اثر است. اطلاعات مربوط به ایران در این کتاب در یک باب یا فصل مستقل گردآوری نشده، بلکه در هزاران صفحه و در میان ابواب فقهی، تاریخی، اجتماعی و روایی پراکنده است. از این رو، پژوهش حاضر بر پایه جست‌وجوی چندلایه و متن‌کاوی سامان یافت.
در مرحله نخست، نام‌ها و تعبیرهای صریحی مانند فارس، الفرس، الفارسي، العجم، الأعاجم، المجوس و نام مناطق و شهرهایی چون فارس، اصفهان، رامهرمز، اهواز، تستر، خراسان، بلخ، سجستان، خوارزم، کرمان، مدائن و خانقین جست‌وجو شد. در مرحله بعد، دامنه پژوهش به اشخاص ایرانی‌تبار، موالی، «ابناء فارس» در یمن و نیز اصطلاحات اجتماعی و اداری دارای پیشینه ایرانی مانند دهقان و مرزبان گسترش یافت.
بخش دیگری از متن‌کاوی به فرهنگ مادی و مناسبات اقتصادی اختصاص داشت. در این بخش، گزارش‌هایی درباره کالاهای واردشده از سرزمین فارس، پارچه‌ها، روغن‌های فارسی، پنیر تولیدشده در فارس، کالاهای منسوب به مرو و هرات، رفت‌وآمد بازرگانان به «بلاد العجم» و سرمایه‌هایی که برای تجارت به اصفهان و خراسان فرستاده می‌شد، شناسایی شد. این اطلاعات نشان می‌دهد که تصویر ایران در «المصنف» محدود به فتوحات و مناسبات سیاسی نیست و ردپای ایران را در بازار، خوراک، پوشاک و زندگی روزمره نیز می‌توان مشاهده کرد.
یکی از جالب‌ترین نتایج پژوهش، شناسایی شواهد مربوط به زبان فارسی بود. در یک گزارش مربوط به خانقین، واژه فارسی «مترس» در مسئله امان دادن به طرف مقابل آمده و روایت با عبارت معنادار «فإن الله يعلم الألسنة» بر اعتبار زبان‌های مختلف تأکید می‌کند. در گزارشی دیگر، زنی که صریحاً «فارسی» معرفی شده، به فارسی سخن می‌گوید. همچنین در ابواب معاملات اصطلاحات فارسی «ده دوازده» و «ده یا زده» در بحث مرابحه وارد زبان فقه شده و یکی از روایات صریحاً این شیوه را «بيع الأعاجم» می‌نامد. این موارد از نمونه‌های قابل توجه حضور زبان فارسی در یک متن عربی کهن به شمار می‌رود.
در بخش اشخاص نیز پرونده‌هایی برای سلمان فارسی، فیروز دیلمی، هرمزان، سالم مولای ابی‌حذیفه و شماری از راویان و عالمان ایرانی‌تبار تشکیل شد. درباره سلمان، افزون بر عنوان «سلمان فارسی»، گزارش‌هایی از حضور او در سرزمین فارس و روایتی از زندگی اولیه‌اش در رامهرمز وجود دارد. در مواردی که ایرانی‌بودن یک شخص در خود «المصنف» تصریح نشده بود، منابع رجالی به صورت جداگانه بررسی شد تا میان اطلاعات مستقیم کتاب و اطلاعات تکمیلی منابع خارجی خلط نشود.
یکی از اصول اصلی این پژوهش، پرهیز از ایرانی تلقی کردن هر مورد مبهم بوده است. برای مثال، «مجوس» لزوماً به معنای «ایرانی» گرفته نشد، «عجم» نیز در همه موارد معادل «فارس» دانسته نشد و هر «مولى» ایرانی به شمار نیامد. همچنین میان ایران جغرافیایی و حوزه اجتماعی ـ اداریِ برآمده از جهان ساسانی در عراق و یمن تفکیک صورت گرفت.
در مرحله بازبینی، شماره روایات با چاپ مشهور تحقیق حبیب‌الرحمن اعظمی تطبیق داده شد و موارد تکراری شناسایی گردید. مشخص شد برخی گزارش‌ها در دو بخش «المصنف» تکرار شده‌اند؛ بنابراین میان «تعداد مواضع» و «تعداد گزارش‌های مستقل» تفاوت گذاشته شد. همچنین مواردی که فقط از منابع رجالی یا تاریخی به دست آمده‌اند، از متن مستقیم عبدالرزاق جدا شدند.
حاصل این متن‌کاوی، مجموعه‌ای طبقه‌بندی‌شده از داده‌ها درباره جغرافیای ایران، ایرانیان و موالی ایرانی‌تبار، مجوس، دهقانان و ساختارهای پساساسانی، تجارت و کالاهای ایرانی، زبان فارسی و واژگان ایرانی، و حافظه سیاسی ساسانیان در روایات اسلامی نخستین است. این پژوهش نشان می‌دهد که با متن‌کاوی دقیق منابع بزرگ و پراکنده حدیثی می‌توان داده‌هایی را بازیابی کرد که در مطالعه سنتیِ باب‌به‌باب به آسانی از نظر پنهان می‌مانند. در عین حال، استفاده از هوش مصنوعی در این پروژه به منزله جایگزینی نقد تاریخی و بررسی منابع نیست؛ بلکه ابزاری برای استخراج، مقایسه، طبقه‌بندی و آشکار کردن پیوندهای پنهان در یک مجموعه روایی گسترده بوده است.