تلاش برای سرنگونی حکومت قاجار
⭕️ از انجمن باغ میکدۀ تهران تا مرکز غیبی تبریز

تحولات سیاسی ایران در سال‌های پایانی حکومت مظفرالدین‌شاه را نمی‌توان صرفاً نتیجۀ مطالبات اصلاح‌طلبانه و تدریجی دانست. در این دوره، فضای سیاسی ایران تحت تأثیر تحولات جهان، به‌ویژه انقلاب‌ها و جنبش‌های سیاسی در روسیه و عثمانی، رادیکال‌تر شد. در چنین فضایی، گروه‌هایی از روشنفکران و فعالان سیاسی به این نتیجه رسیدند که اصلاحات محدود کافی نیست و برای سرنگونی حکومت قاجار و ایجاد نظم سیاسی جدید باید به سازماندهی مخفی روی آورد. انجمن باغ میکده در تهران و مرکز غیبی در تبریز، دو نمونۀ مهم این روند بودند که با وجود تفاوت در پایگاه اجتماعی و روش مبارزه، هر دو در مسیر تغییر بنیادین نظم سیاسی موجود حرکت کردند.

◻️ انجمن باغ میکده در خرداد ۱۲۸۳ در باغ شخصی سلیمان میکده در تهران شکل گرفت. در نخستین نشست، حدود ۵۴ تن از چهره‌های سیاسی و فرهنگی گرد آمدند و انجمن با سوگند به قرآن و پرچم ایران سازمان یافت. در میان اعضا، چهره‌هایی چون میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین، سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی، میرزا یحیی دولت‌آبادی، میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و میرزا حسن رشدیه حضور داشتند. شماری از اعضا با محافل ازلی ارتباط داشتند، اما انجمن صرفاً یک محفل مذهبی نبود و هدف آن تغییر بنیادین ساختار سیاسی بود.
◻️ قطعنامۀ هجده‌ماده‌ای انجمن، منطق فعالیت آن را نشان می‌دهد: جذب افراد بانفوذ، استفاده از اختلافات درون حکومت، برقراری ارتباط با روحانیان، انتشار شبنامه‌های مهیّج، ترجمۀ تاریخ انقلاب‌های کشورهای دیگر و ارتباط مخفیانه با نجف. بنابراین، باغ میکده بیش از هر چیز بر نفوذ سیاسی، افکارسازی و ایجاد شبکه‌ای از نیروهای مؤثر تکیه داشت. فعالیت انجمن پس از افشای تشکیلاتش سرکوب شد و اعضای آن تحت فشار حکومت قرار گرفتند.
◻️ در تبریز نیز، تحت تأثیر اندیشۀ سوسیال‌دمکراتیک قفقاز و تحولات سیاسی منطقه، شبکه‌های مخفی سیاسی شکل گرفتند که مرکز غیبی مهم‌ترین آن‌ها بود. رهبری این تشکیلات را کربلایی علی مسیو، از فعالان آشنا با محافل انقلابی قفقاز، بر عهده داشت. مرکز غیبی برخلاف باغ میکده، بیش‌تر بر سازماندهی اجتماعی، آموزش سیاسی و تشکیل گروه‌های مسلّح تأکید می‌کرد.
◻️ مرکز غیبی توانست شبکه‌ای چند هزار نفری را با نام مجاهدان و فداییان سازمان دهد و به یکی از مهم‌ترین مراکز شورش مسلّحانه علیه دولت قاجار تبدیل شود. انتشار نشریۀ «مجاهد» نیز در انتقال و گسترش اندیشه‌های رادیکال نقش داشت. از این رو، مرکز غیبی را می‌توان نمونه‌ای از گذار فعالیت سیاسی مخفی به سازماندهی توده‌ای و مبارزۀ مسلحانه دانست.
◻️ باغ میکده و مرکز غیبی، با وجود تفاوت‌های جدّی، در چند زمینه به یکدیگر شباهت داشتند. هر دو در فضای رادیکال سال‌های پایانی حکومت قاجار شکل گرفتند، از تحولات سیاسی خارج از ایران تأثیر پذیرفتند، به شبکه‌های مخفی و ارتباطات فرامرزی تکیه کردند و تغییر بنیادی نظم سیاسی قاجاری را دنبال کردند. با این حال، پایگاه اجتماعی و روش مبارزۀ آن‌ها متفاوت بود. باغ میکده بیش‌تر به محیط نخبگان سیاسی و فرهنگی تهران وابسته بود و بر نفوذ، تبلیغات و افکارسازی تمرکز داشت؛ مرکز غیبی در محیط اجتماعی تبریز و در پیوند با نیروهای سوسیال‌دمکرات رشد کرد و بر بسیج اجتماعی، سازماندهی و مبارزۀ مسلحانه تأکید کرد.

🔚 بررسی هم‌زمان باغ میکده و مرکز غیبی نشان می‌دهد که در آستانۀ تغییرات بزرگ سیاسی در ایران، فعالیت مخالفان حکومت قاجار از اعتراض‌های پراکنده فراتر رفته و به ایجاد سازمان‌های مخفی با راهبردهای متفاوت رسیده بود. باغ میکده الگوی نخبه‌گرایانۀ نفوذ و افکارسازی را نمایندگی می‌کرد و مرکز غیبی الگوی سازماندهی اجتماعی و اقدام مسلّحانه را. این دو تشکّل را نمی‌توان کاملاً یکسان دانست، اما هر دو بخشی از روندی بودند که تحت تأثیر تحولات روسیه، عثمانی و دیگر کشورها، سرنگونی حکومت قاجار و ایجاد نظم سیاسی جدید را به یک هدف سازمان‌یافته تبدیل کرد.

@Bir1ses