داریوش بزرگ و شانزدهم مهرماه

۱. داریوش یکم در کتیبه‌ی بیستون آورده است که در روز دهم ماه باگَیادی گَوماتَه مغ را کشته و《به خواست اهوره‌مزدا》شاه شد (DB, 1,48-61). ماه باگَیادی در گاهشمار پارسی آن زمان، هفتمین ماه سال و برابر با ماه مهر در گاهشمار زردشتی بود. نام این ماه را به《(ماه) پرستش خدا》ترجمه می‌کنند و به عقیده‌ی برخی از پژوهشگران، اینجا منظور از خدا، ایزد مهر بود.

۲. هرودت داده‌ی جالب توجهی را به این گزارش می‌افزاید. به گفته‌ی او، پنج روز پس از کشتن مغان (هرودت مغان را دو تن می‌داند)، هفت همدست نشستی تشکیل دادند و بر سر شیوه‌ی فرمانروایی به بحث پرداختند و به این نتیجه رسیدند که نظام پادشاهی بهترین گزینه است و باید پادشاه را از روی نشانه‌ای (شیهه کشیدن اسب شخص در صبح روز بعد) برگزینند و در نتیجه روز پس از آن، یعنی ششمین روز پس از کشتن مغان و بنابراین روز شانزدهم ماه باگیادی/مهر داریوش با نیرنگی شرط را برده و شاه می‌شود (Herodot, III, 80-87). دو نکته مهم در این گزارش وجود دارد، نخست آنکه هرودت به نقل از پارسیان سخن می‌گوید و دوم آنکه هیچ اثری از تاریخ دقیق‌ رخداد (جز عدد ۵ روز پس از کشتار مغان و اشاره به روز بعد از آن) در اثر او نمی‌توان یافت و بنابراین پیداست که او به شکل شفاهی چیزی شنیده، اما منظور اصلی روایت را درک نکرده و همان را نقل کرده بود.

۳. در گاهشمار زردشتی، روز شانزدهم هر ماه روز ایزد مهر است. در مهرروز از ماه مهر، جشن مشهور مهرگان برگزار می‌شود که یکی از دو جشن برجسته‌ی ایرانیان در دوران پیش از اسلام بود و از برخی منابع می‌دانیم که این جشن در دوره‌ی هخامنشی ارج نهاده می‌شد. از جمع دو گزارش یادشده می‌توان احتمال داد که داریوش در ۱۶ مهر به شاهی رسیده باشد، اما برخی نکات باعث درنگ در نتیجه‌گیری می‌شوند.

۴. هرچند می‌توان احتمال داد که گاهشمار زردشتی با نام‌های خاص سی روز ماه، در اوایل دوره‌ی هخامنشی وجود داشته است، اما نمی‌توان با اطمینان گفت که در زمان هخامنشیانِ نخستین از آن بهره برده می‌شد. اما مهم‌تر از آن، سرشت دو گزارش یادشده در بالا است. در گزارش کتیبه بیستون، داریوش در متن و مرکز قرار دارد، او جانشین برحق خاندان کورش است و از همان زمان شورش بر گَوماته، فرمانروای برحق شناخته می‌شود و بنابراین از دید داریوش در کتیبه بیستون، روز آغاز پادشاهی همان ۱۰ باگیادی/مهر است، حال آنکه در گزارش هرودت، داریوش در آغاز کار تنها یکی از هفت همدست است و نه تنها حقی برای پادشاهی ندارد، که در پی نیرنگی به این جایگاه می‌رسد. بدیهی است که این ادعا از حلقه‌ی هوادار داریوش سرچشمه نگرفته است، اما از آنجا که می‌دانیم داریوش نسخه‌های کتیبه بیستون را به سرزمین‌های گوناگون فرستاده و مردم احتمالاً آن را به صورت شفاهی شنیده‌اند، می‌توان تصور کرد که گزارش بیستون پس از زبان به زبان شدن شفاهی و در طول نزدیک به یک سده، به هرودت رسیده است.

۵. اگر در گزارش هرودت، داریوش در ۱۶ مهر و در روز مهرگان به شاهی رسیده است، می‌توان احتمال داد که این گزارش در کلیات خود از محافل زردشتی هوادار داریوش سرچشمه گرفته و با دستبردهای شفاهی ادغام شده است. ایزد مهر در میان هخامنشیان محبوب بود و از دیگر سو، با شهریاری رابطه‌ی نزدیک داشت. دور از تصور نیست که هواداران داریوش کوشیده باشند که آغاز کار او را به جشن ایزد مهر مرتبط سازند تا بیش از پیش از او چهره‌ای مشروع و برجسته برای ایرانیان بسازند. با این حال بدیهی است که از حدس و گمان فراتر نمی‌توان رفت.

@IranianDDBastan