تغییر آرایش شورای حقوق بشر و ضرورت بازتعریف رویکرد جمهوری اسلامی ایران

✍️ نویسنده:

محمدمیثم نداف‌پور
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات راهبردی، پژوهشگاه مطالعات امنیت و پیشرفت

شورای #حقوق-بشر سازمان ملل متحد در سال‌های اخیر با تغییراتی در آرایش سیاسی مواجه شده است که می‌تواند نگاه جمهوری اسلامی ایران به این نهاد و نحوه مواجهه با سازوکارهای آن را نیز دستخوش تحول کند. اگر در گذشته شورای حقوق بشر عمدتاً عرصه‌ای برای اعمال فشار حقوق بشری بر ایران تلقی می‌شد و رویکرد جمهوری اسلامی عمدتاً یک نگاه تهدیدمحور با هدف کاهش فشارها بود و دست خود را برای اقدامات بیشتر کوتاه می‌‎دید، تحولات سال‌ها خصوصاً یکی دو سال اخیر نشان می‌دهد که به تدریج آرایش درون شورای حقوق بشر در حال تغییر است که می‌توان نشانه‏‌های آن را در خروج رژیم صهیونیستی از مکانیسم بررسی دوره‌ای (UPR) در سال 2013 و تبدیل شدن موضوع فلسطین به یکی از آیتم‌های ده‌گانه دائمی موضوعات مورد بحث، خروج ایالات متحده از شورای حقوق بشر در سال 2025 و مکانیسم بررسی دوره‌‎‌ای در سال 2026 و گزارش اخیر کمیته حقیقت‌یاب ایران در خصوص جنایات آمریکا مشاهده نمود.

در آرایش گذشته، بخش قابل توجهی از فشارهای حقوق بشری علیه ایران در فضایی شکل می‌گرفت که کشورهای غربی با استفاده از ظرفیت‌های سیاسی و ائتلافی خود، ابتکار عمل قابل توجهی در طرح و پیگیری موضوعات مربوط به ایران داشتند. در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران عمدتاً در موقعیت پاسخ‌گویی قرار می‌گرفت. به این معنا که در کنار نام ایران همواره ادعاهای مربوط به نقض حقوق مردم ایران بود که با حمایت‌ها و پشتیبانی‌های مادی و معنوی کشورهای متخاصم، محتوای آن توسط ضد انقلاب تهیه می‌شد و ایران باید در مقام دفاع از عملکرد خود ظاهر می‌شد. به نحوی که از ابتدای انقلاب جز مقطع کوتاهی، ایران همواره تحت بررسی گزارشگر ویژه کشوری بوده و پس از فتنه سال 1401 تحت رسیدگی کمیته حقیقت‌یاب نیز قرار گرفت. این وضعیت، عملاً ظرفیت ایران برای ایفای نقش فعال‌تر در شکل‌دهی به دستورکار حقوق بشری شورا را محدود می‌کرد.

اما تحولات اخیر، نشانه‌هایی از تغییر این آرایش را آشکار کرده است که قطعاً ضرورت بررسی و مطالعه در مجالی دیگر است تا بتوان علل آن را تشریح کرد. اما اجمالاً افزایش نقش و حضور کشورهای جنوب جهانی، حساسیت فزاینده نسبت به پیامدهای حقوق بشری اقدامات قدرت‌های بزرگ و به‌ویژه طرح آثار حقوق بشری جنگ و اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل، در دستور کار قرار گرفتن موضوعاتی مانند تحریم و حق توسعه به عنوان موضوعات مورد توجه شورای حقوق بشر، فضای متفاوتی را در آن ایجاد کرده است. در همین چارچوب، خروج آمریکا از شورای حقوق بشر در سال 2025 و سپس عدم مشارکت آن در سازوکار بررسی ادواری جهانی در سال 2026 و گزارش کمیته حقیقت‌یاب ایران در قبال حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی را می‌توان نشانه‌ای مهم از تغییر مناسبات پیشین دانست. این تحول به معنای شکل‌گیری قطعی یک آرایش جدید نیست؛ اما نشان می‌دهد که می‌توان مشروط به بازیگری فعال، در آستانه آرایش جدید بود.

این موضوع در دوره پساجنگ ضریب بیشتری می‌خورد. در دوره #پساجنگ، ایران می‌تواند با اتکا به مستندات مربوط به آثار انسانی و حقوق بشری حملات صورت‌گرفته علیه خود در جایگاه مطالبه‌گر و موضوع‌ساز ظاهر شود. هدف باید از صرف کاهش فشارها ارتقا یابد و از ظرفیت‌های شورا برای تبدیل شدن به یک بازیگر مؤثر در تولید دستورکار حقوق بشری استفاده شود.

در چنین رویکردی، طرح وضعیت حقوق بشر در ایالات متحده و اسرائیل می‌تواند در دستور کار قرار گیرد؛ منتها نه از طریق تکرار همان الگوی سیاسی گذشته؛ بلکه با استفاده از ظرفیت‌های نهادی موجود و بر مبنای مستندات قابل اتکا. در صورت استمرار و انباشت مستندات مربوط به نقض حقوق بشر می‌توان در افق میان‌مدت به استفاده از ظرفیت‌هایی مانند طرح موضوع اقدامات فرامرزی ایالات متحده ذیل آیتم ۴ و حتی بررسی امکان ایجاد سازوکارهای موضوعی و کشوری برای رسیدگی به وضعیت این کشورها اندیشید.

تحقق چنین تغییری البته صرفاً با اقدامات منفرد ایران امکان‌پذیر نیست. یکی از مهم‌ترین الزامات آن، شکل‌دهی به همکاری منسجم‌تر با کشورهای جنوب جهانی است که در سال‌های اخیر وزن سیاسی قابل توجهی در نهادهای چندجانبه پیدا کرده‌اند. جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با ایجاد ائتلاف‌های موضوع‌محور و استفاده از ظرفیت‌های مشترک این کشورها از طریق کشورهای عضو جنبش عدم تعهد، بریکس و دیگر ائتلاف‌های بالقوه در شکل‌دهی به آرایش در حال تحول شورای حقوق بشر نقش کاتالیزوری ایفا کند.

ــــــــــــــــــــــــــ
🏛️ پژوهشگاه مطالعات امنیت و پیشرفت، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی

#شورای_حقوق_بشر
#ظرفیت‌های_سیاسی
#آرایش_سیاسی
#دوره_پساجنگ

@instituteofsds