🔰محمود مقدس در گفتوگو با ایبنا از «نفت ایرانی» گفت؛
داستان پیچیده نفت در ایران
تاریخ نفت ایران؛ از اقتصاد تا سیاست/ نفت؛ عاملی مؤثر در تحولات معاصر ایران
🔸محمود مقدس، پژوهشگر تاریخ گفت: اهمیت خوانش داوودی در کتاب «نفت ایرانی» این است که تاریخ نفت ایران را به روایت ساده «ورود بریتانیا و تصاحب نفت ایران» تقلیل نمیدهد، بلکه نشان میدهد حضور بریتانیا حاصل برهمکنش پیچیده سرمایه، واسطهگری، مناسبات سیاسی، رقابتهای امپراتوری و نیازهای راهبردی بود.
🔸کتاب «نفت ایرانی» با بهرهگیری از مجموعهای از خاطرات و مکاتبات تازهیافته آنتوان کتابچی، از شخصیتهای مؤثر در انعقاد قرارداد دارسی، امکان بازسازی دقیقتر روند شکلگیری این امتیاز را فراهم کرده است. این اسناد که به زبانهای فرانسوی، فارسی، ارمنی، ترکی عثمانی و انگلیسی نگاشته شدهاند، در کنار اسناد آرشیوی وزارت خارجه، وزارت دریاداری و وزارت هند بریتانیا و همچنین اسناد شرکت نفت ایران و انگلیس، زمینه ارائه روایتی جامعتر از این دوره را فراهم میکنند. افزون بر این، بررسی مکاتبات شخصیتهایی همچون چرچیل، سِر ادوین سراسپرینگ رایس، دارسی، جان کدمن، یانگ، گرینوی و ویلسون، ابعاد تازهای از مناسبات سیاسی، اقتصادی و اداری مرتبط با شکلگیری صنعت نفت در ایران را آشکار میسازد و درک دقیقتر این مقطع مهم از تاریخ معاصر ایران را امکانپذیر میکند.
🔸بر اساس تحلیل نویسنده کتاب، افزایش نفوذ بریتانیا در صنعت نفت ایران را نمیتوان صرفاً نتیجه برتری سیاسی، اقتصادی و امپراتوری این کشور دانست، بلکه این نفوذ در نتیجه تعامل پیچیده میان شرایط داخلی ایران و تحولات نظام بینالملل شکل گرفت. در داخل ایران، ضعف اقتدار دولت مرکزی، محدودیت توان اداری و اجرایی، بحران مالی و وابستگی روزافزون به منابع و سرمایه خارجی، قدرت چانهزنی دولت قاجار را کاهش داده بود. از سوی دیگر، قرار گرفتن ایران در فضای رقابت روسیه و بریتانیا، استقلال تصمیمگیری حکومت را بیش از پیش محدود میکرد. در چنین شرایطی، اعطای امتیازات اقتصادی به اتباع و شرکتهای خارجی تنها یک انتخاب اقتصادی نبود، بلکه در بسیاری موارد راهکاری برای تأمین منابع مالی و مدیریت فشارهای سیاسی نیز محسوب میشد. در کنار این عوامل، ضعف تجربه حقوقی و تجاری ایران در مواجهه با الگوهای جدید شرکتداری، سرمایهگذاری و مالکیت نیز موجب شد دولت ایران نتواند همواره پیامدهای بلندمدت قراردادها و امتیازات اعطاشده را بهدرستی ارزیابی و از منافع خود صیانت کند. مجموعه این عوامل، محیطی را ایجاد کرد که در آن سرمایه و شرکتهای بریتانیایی میتوانستند بهتدریج دامنه فعالیت و نفوذ خود را گسترش دهند.
🔸یکی از وجوه مهم تاریخ اولیه صنعت نفت ایران که در تحلیل لئوناردو داوودی نیز مورد توجه قرار گرفته، مواجهه شرکتهای نفتی خارجی با قدرتهای محلی و ایلات در مناطق نفتخیز جنوب ایران است. در اواخر دوره قاجار، اقتدار دولت مرکزی در سراسر قلمرو کشور یکسان نبود و در برخی مناطق، ایلات و خوانین از قدرت سیاسی و اقتصادی قابلتوجهی برخوردار بودند. ازاینرو، دریافت امتیاز نفت از دولت مرکزی لزوماً به معنای برخورداری شرکت خارجی از امکان اجرای بیدردسر آن در تمام قلمرو ایران نبود. شرکت برای انجام عملیات اکتشاف و توسعه منابع نفتی، ناگزیر بود با نیروهای محلی نیز وارد مذاکره شود. تجربه بختیاریها نمونهای برجسته از این وضعیت است. فعالیتهای اکتشافی در قلمرو آنان با مخالفت و محدودیتهایی مواجه شد و شرکت برای تداوم عملیات خود ناچار به مذاکره با خوانین بختیاری گردید. این مذاکرات در نهایت به توافقی انجامید که منافع اقتصادی مشخصی را برای رهبران بختیاری در نظر میگرفت. بنابراین، نیروهای محلی در این مرحله صرفاً در جایگاه مخالفان فعالیت نفتی قرار نداشتند، بلکه به بازیگرانی تبدیل شدند که میتوانستند از موقعیت سیاسی و قلمرویی خود برای چانهزنی و کسب منافع اقتصادی استفاده کنند.
ibna.ir/x6JRv
@ibna_official
Post #32121
116
