در ادامه، دکتر غیاثی توضیح داد که نمی‌توان دوگانهٔ مطلق خرد-رمز را به معنای ساده و قابل تفکیک فکت و فیکشن در نظر گرفت. شعاع معنایی که فردوسی برای این دو مفهوم در نظر گرفته بسیار گسترده است و معانی خرد و رمز از طریق شنیدن داستان‌ها و توجه به امور رمزی، به دانش انسانی می‌رسند.
فردوسی واژهٔ دقیقی برای توضیح این دانش ارائه نمی‌دهد، اما از طریق توصیف‌ها و استعاره‌ها، روح بلند این دانش را می‌توان دید؛ مثلاً آرزوی او این است که کتابش در سایهٔ «درخت دانش» قرار گیرد. این دانش، خرد و امور رمزی را دربر می‌گیرد و ردپایش در مقدمهٔ منثور شاهنامه نیز دیده می‌شود. فردوسی نشان می‌دهد که دانایان می‌توانند شگفتی‌های جهان را از طریق رمز فهم کنند و به دانش انسانی دست یابند.
دکتر غیاثی تأکید کرد که این دانش بسیار نزدیک به درکی است که امروزه از تاریخ داریم، با این تفاوت که تخیل نقش جدی و فعال در فهم بشری دارد. برخلاف بسیاری از متفکران هم‌عصرش، فردوسی این تمایز را آگاهانه در متن وارد کرده و «تاریخ شاهان» را تصادفی به کار نبرده است. او دانشی را بازنمایی می‌کند که فراتر از مفهوم محدود تاریخ عصر خودش است و با کارکردهای اخلاقی و سیاسی مشخص، ریشه در سنت ایران باستان دارد. مفاهیمی که نمی‌توان به زبان مستقیم تاریخی بیان کرد، از طریق زبان شاعرانه و قصه‌گویی منتقل می‌شوند.
استاد میثمی نیز در بررسی تاریخ بلعمی و طبری تأکید می‌کند که بلعمی، ترجمهٔ سادهٔ تاریخ طبری نیست، بلکه قصه می‌گوید و قصه‌گویی قلب نوشتار تاریخ فارسی است. اگرچه برخی پژوهشگران شاعرانگی متن را صرفاً تزئینی می‌دانستند، میثمی در تاریخ‌نگاری فارسی به نقش بلاغت و ادبیت متن در ساخت معنای تاریخی اعتراف می‌کند. شاهنامه نیز تداوم سنت نوشتاری‌ای است که طلوع و افول شاهان را روایت می‌کند و به ویژه برای هدیه به محمود غزنوی طراحی شده است.
در پاسخ به پرسش ابتدایی «آیا شاهنامه تاریخ است؟»، دکتر غیاثی گفت: بله، اما نه به معنای محدود و مدرن آن. شاهنامه روایتی از دانش تاریخی است که ساحت اخلاقی-سیاسی ویژه‌ای را بازنمایی می‌کند و تخیل در آن نقش اصلی دارد. سازوکار این روایت، زمان، مکان و شخصیت‌هاست که فردوسی با آن‌ها دانش تاریخی و انسانی خود را منتقل می‌کند.
وی یادآور شد که حتی پاسخ به پرسش‌های ساده‌ای مانند «شاهنامه تاریخ است یا ادبیات؟» نمی‌تواند ساده باشد؛ این متون با پیچیدگی‌های ذاتی خود، پژوهش و دقتی جدی می‌طلبند، همان‌طور که در ۱۳۰ سال گذشته نیز بحث‌های گسترده‌ای دربارهٔ این دوگانه وجود داشته است.
✈️@HistoryUT