🔖 شماره هشت

حکیم عمر خیّام و رباعیّاتش
(آش درهم‌جوشی به نام رباعیّات خیّام)

شاید کمتر کتابی در دنیا مانند مجموعۀ ترانه‌های خیام تحسین شده، مردود و منفور بوده، تحریف شده، بهتان خورده، محکوم گردیده، حلاجی شده، شهرت عمومی و دنیاگیر پیدا کرده و بالاخره ناشناس مانده.

اگر همۀ کتاب‌هایی که راجع به خیام و رباعیاتش نوشته‌شده جمع‌آوری شود، تشکیل کتابخانۀ بزرگی را خواهد داد. ولی کتاب رباعیاتی که به اسم خیام معروف است و در دسترس همه می‌باشد، مجموعه‌ای است که عموماً از ۸۰ الی ۱۲۰۰ رباعی کم وبیش در بردارد؛ اما همۀ آن‌ها تقریباً جُنگ مغلوطی از افکار مختلف را تشکیل می‌دهند. حالا اگر یکی از این نسخه‌های رباعیات را از روی تفریح ورق بزنیم و بخوانیم، درآن به افکار متضاد، به مضمون‌های گوناگون و به موضوع‌های قدیم و جدید برمی‌خوریم؛ به‌طوری‌که اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدۀ خودرا عوض کرده ‌باشد، قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد‌بود.

مضمون این رباعیات روی فلسفه و عقاید مختلف است، از قبیل: الهی، طبیعی، دهری، صوفی، خوشبینی، بدبینی، تناسخی، افیونی، بنگی، شهوت‌پرستی، مادی، مرتاضی، لامذهبی، رندی و قلاّشی، خدایی، وافوری ... آیا ممکن است یک نفر این‌همه مراحل و حالات مختلف را پیموده ‌باشد و بالاخره فیلسوف و ریاضی‌دان و منجّم هم باشد؟ پس تکلیف ما در مقابل این آش درهم‌جوش چیست؟ اگر به شرح حال خیام در کتب قدما هم رجوع بکنیم به همین اختلاف نظر برمی‌خوریم. این اختلافی است که همیشه در اطراف افکار بزرگ روی می‌دهد. ولی اشتباه مهم از آن‌جا ناشی شده که چنان‌که باید خیام شناخته نشده و افسانه‌هایی که راجع به او شایع کرده‌اند این اشکال را در انتخاب رباعیات او تولید کرده‌است.

▫️ صادق هدایت، ترانه‌های خیّام، ۱۳۱۳ش، ۹ - ۱۰

سیدعلی میرافضلی

.https://t.me/hezar_khom