📚«کتابخوانه»ی هزارخُم | «کتابخوانه»ی هزارخُم: “🌹هفتم مهر، روز بزرگداشت شمس تبریزی «صد هزار خُمِ خَمر آن نکند که کلام…”

🌹هفتم مهر، روز بزرگداشت شمس تبریزی

«صد هزار خُمِ خَمر آن نکند که کلام رب العالمین کند».
مقالات‌شمس؛ محمدعلی موحد، انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۱، صفحه ۹۵.

شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی حدود ۵۸۲ هجری قمری در تبریز زاده شد. او بیشتر عمر خود را در سفر گذراند و به شهرت و عنوان توجهی نداشت. نزد استادانی چون شمس خونجی درس خواند و در تصوف از پیرانی مانند پیر سله‌باف و پیر سجاسی بهره گرفت، اما به مکتب یا خانقاه خاصی وابسته نماند. استقلال فکری و جست‌وجوی حقیقت او را از بسیاری از صوفیان زمانه جدا می‌کرد. همین ویژگی در مواجهه او با مولانا نقش داشت.

دیدار شمس با مولانا در ۲۶ جمادی‌الثانی ۶۴۲ قمری در قونیه، نقطه‌ی مهمی در تاریخ تصوف است. مولانا که فقیه و مدرس بود، در پی گفت‌وگو با شمس دچار دگرگونی شد. این دگرگونی برای مردم قونیه و برخی مریدان مولانا پذیرفتنی نبود و در نهایت به ترک قونیه توسط شمس انجامید. او یک بار بدون اطلاع رفت و با نامه‌ای از شام بازگردانده شد. اما مخالفت و دشمنی دوباره شدت گرفت و شمس بار دوم چنان رفت که محلش ناشناخته بماند. در ۶۴۵ قمری ناپدید (یا کشته) شد. مولانا چند بار به شام رفت و در جست‌وجوی او بود، اما او را نیافت. آنچه از این رابطه در آثار مولانا باقی ماند، جایگاه شمس در غزلیات اوست.

از شمس، بیش از همه، «مقالات» باقی مانده است؛ مجموعه‌ای از گفتارها، پرسش‌ها و پاسخ‌هایی که مریدانش گردآوردند. این کتاب، تألیفی منظم نیست و ساختار نظام‌مند ندارد؛ شامل تمثیل، طنز، نقد و اشاره‌های شهودی است. شمس در آن، عقل جزئی و علم ظاهری را نقد می‌کند، تظاهر صوفیان و عالمان ظاهربین را مورد اعتراض قرار می‌دهد و بر تجربه‌ی مستقیم عشق الهی تأکید می‌کند. از نظر او عشق احساسی رمانتیک نیست، نیرویی ویرانگر و سازنده است و تنها راه رسیدن به حقیقت به شمار می‌آید. او همه‌ی حجاب‌ها را به یک حجاب بازمی‌گرداند: «این وجود»؛ و شکستن آن را فنای در حق می‌دانست.

اندیشه‌ی شمس هم در «مقالات» و هم در تأثیرش بر مولانا اهمیت دارد. او پیامبر یا بنیان‌گذار مکتب نبود و نظام فلسفی مدونی نساخت؛ عارفی بود که با زیست و تجربه‌ی خود بر مولانا اثر گذاشت. در غزلیات مولانا، شمس هم به عنوان معشوق و هم به عنوان نماد نور و حقیقت و گاه حتی تجلی خداوند، ظاهر می‌شود.

هفتم مهر فرصتی برای بازخوانی آثار شمس تبریزی. درکتابخوانه‌ی هزارخُم، مجموعه‌ای از معرفی و بررسی آثار و اندیشه او گرد آمده است؛ آثاری همچون: «مقالات» و «شمس تبریزی» از محمدعلی موحد؛ «شکوه شمس» از آنه‌ماری شیمل؛ «شمس من و خدای من» از پرویز عباسی داکانی؛ «خط سوم» از صاحب‌الزمانی و مقالات همایش‌های بزرگداشت او. این مجموعه برای کسانی که می‌خواهند شمس را از طریق متون موثق و نقدهای معتبر علمی بشناسند، نقطه‌شروع مناسبی است.

✍ادمین #زهرا_م

https://t.me/hezar_khom