🔺مقاله دکتر علی چاپرک، از برگزیدگان موسسه حامی علوم انسانی، با عنوان زیر در مجله علمی Foresight منتشر شده است:
📄 Artificial Intelligence as a Collective Transformative Experience: A Conceptual Framework for Rational Encounter
✔️دکتر چاپرک پیشتر با حمایت مالی موسسه حامی در کنفرانس علمی 25th Futures Conference: Futures of Technologies حضور یافته و این پژوهش را ارائه کرده بود. اکنون، پس از توسعه و تکمیل آن ایده، مقاله نهایی در مجله Foresight به چاپ رسیده است.
✅ این مقاله به یکی از چالشهای حکمرانی هوش مصنوعی میپردازد:
در نظریه کلاسیک تصمیم معمولاً فرض میشود که تصمیمگیرنده میتواند حالتهای ممکن جهان را مشخص کند، پیامدهای هر وضعیت را بسنجد و براساس ترجیحاتی نسبتاً باثبات، بهترین گزینه را برگزیند. اما گسترش هوش مصنوعی هر دو فرض را با چالش مواجه میکند.
ما ممکن است از پیش ندانیم چه حالتهایی را باید در فضای آینده در نظر بگیریم. از سوی دیگر، هوش مصنوعی ممکن است نهتنها جهان تصمیمگیری ما، بلکه ارزشها، ترجیحات و تلقی ما از آنچه مطلوب، عادلانه یا حتی انسانی است را نیز دگرگون کند.
ازاینرو، با نوع متفاوتی از عدمقطعیت معرفتی و هنجاری روبهرو هستیم.
❓ آیا چنین وضعیتی، عقلانیت در حکمرانی هوش مصنوعی را ناممکن میکند؟
استدلال مقاله این است که نه؛ اما مواجهه عقلانی با هوش مصنوعی، مستلزم بازاندیشی در خودِ مفهوم عقلانیت است.
مقاله با بهرهگیری از مفهوم «تجربه تحولآفرین» (Transformative Experience)، مواجهه جامعه با هوش مصنوعی را بهمثابه نوعی «تجربه تحولآفرین جمعی» (Collective Transformative Experience) صورتبندی میکند؛ فرایندی که طی آن، هم دانش ما و هم ترجیحاتمان ممکن است در جریان مواجهه با AI تغییر کنند.
بر این مبنا، لازم است از تلقی رایج زیر فاصله بگیریم:
🔸 عقلانیت = انتخاب بهینه براساس حالات معلوم و ترجیحات باثبات
و به سوی تلقی متفاوتی حرکت کنیم:
🔹 عقلانیت = ظرفیت جامعه برای یادگیری جمعی، واکنش معرفتی به اطلاعات جدید و بازنگری هنجاری در ترجیحات خود
این مقاله با پیوند دادن حوزههای حکمرانی هوش مصنوعی، معرفتشناسی اجتماعی، تجربه تحولآفرین، عدمقطعیت معرفتی و آیندهپژوهی، چارچوبی اجتماعیـمعرفتی (Socio-epistemic) برای حکمرانی AI پیشنهاد میکند؛ چارچوبی که از مدیریت ایستای ریسک و اخلاق فنی فراتر میرود و بر حکمرانیای تأکید دارد که:
🔄 انطباقپذیر (Adaptive) باشد؛
📚 یادگیرنده (Learning-oriented) باشد؛
🧠 از نظر معرفتی بازاندیشانه (Epistemically reflexive) باشد؛
🔭 و آیندهآگاه (Futures-aware) عمل کند.
از منظر آیندهپژوهی، شاید پرسش اصلی صرفاً این نباشد که هوش مصنوعی در آینده چه خواهد کرد؛ بلکه این باشد که چگونه میتوان ظرفیتهای جمعی لازم را برای مواجهه عقلانی با آیندههایی ایجاد کرد که ممکن است هم دانستههای ما و هم ارزشهای ما را دگرگون کنند.
چارچوب پیشنهادی مقاله بهصورت آزمونپذیر (Testable) ارائه شده است تا توصیههای آن و شیوه عملیاتیسازی آنها در پژوهشهای تجربی آینده ارزیابی شود.
🔗 مطالعه مقاله در وبسایت رسمی Emerald:
https://www.emerald.com/fs/article-abstract/doi/10.1108/FS-11-2025-0260/1396231/Artificial-intelligence-as-a-collective
@haameeorg