نقاشی ژان-لویی داوید با عنوان مرگ مارا.

#Physics #History

راجع به ژان-پل مارا، یکی از چهره های انقلاب فرانسه، مطالب متعدد و بسیار متضادی نوشته شده است. عده ای او را صدای مردم می دانند و عده ای او را پیامبر وحشت می نامند. نقش او در قتل عام سپتامبر 1792 هنوز محل بحث است. در باب قضاوت اقوال و اعمال افراد البته باید بسیار "درنگ" کرد.

اخیرا باکتاب ویلک، کمانهای شنی و نورهای سیاه، آشنا شده ام. فصل دوم کتاب به مارا اختصاص دارد. دریافتم این مارا است که کتاب نورشناسی نیوتن را به فرانسوی ترجمه کرده است. تعجب کردم که بر تعجب پایانی نیست!

مارا در 1743 زاده شد. پزشکی خواند و طبیب شد. مارا در ۱۷۸۶ پزشکی را کنار گذاشت و خود را وقف پژوهش تجربی کرد. به موضوعات داغ روزگار خود علاقه‌مند بود: ماهیت آتش، نورشناسی و الکتریسیته. برای بررسی ماهیت آتش، دستگاهی به نام میکروسکوپ خورشیدی به کار برد. این دستگاه با استفاده از پرتوهای موازی نور خورشید، شی را روشن می‌کرد. او می نویسد "شگفت‌زده شدم وقتی تصویر شعله شمع را به شکل استوانه‌ای سپید، با حاشیه‌ای از هاله سفید، و تاجی از فواره‌های گردانِ کمتر سپید، دیدم." امروز روشن است که میکروسکوپ خورشیدی او عملاً تغییرات ضریب شکست را قابل مشاهده می‌ساخت و او همرفت هوای گرم شده‌ کنار شمع را می دید. اما مارا می‌پنداشت که «مایع آتشین» را می‌بیند، که هم مؤلفه اصلی شعله است و هم گرما. برای تأیید اینکه آنچه می‌بیند صرفاً ناشی از شعله نیست، قطعۀ آهن داغی را جایگزین شمع کرد. برای آنکه خود را قانع سازد که در واقع پدیده‌ای جوی را نمی‌بیند، اشیاء داغ را درون یک ظرف شیشه‌ای تخلیه‌شده قرار داد. مارا به‌درستی از روش علمی استفاده می‌کرد، ولی مشکل در عدم امکان ایجاد خلا در آن روزگار بود. او از فرهنگستان علوم درخواست کرد که کارش را بررسی کند. یکی از بازدیدکنندگان، بنجامین فرانکلین، دانشمند آمریکایی بود که سر طاس خود را به عنوان سوژه میکروسکوپ خورشیدی پیشنهاد داد!. فرهنگستان در ۱۷ آوریل ۱۷۷۹ گزارش مثبتی صادر کرد. مارا گزارش را منتشر نمود و اعلام کرد که فرهنگستان از کار او حمایت می‌کند. متأسفانه، این یک گام اشتباه بود. آنان قطعاً از عقاید مارا درباره مایع آتشین حمایت نمی‌کردند و چند تن از اعضا، از جمله لاووازیه، لاپلاس و کندورسه، علیه مارا موضع گرفتند. این آغاز مشکلات مارا با فرهنگستان بود.

اوضاع زمانی وخیم‌تر شد که اثر بعدی او به نقد کارهای نیوتن، که بسیار محترم شمرده می‌شد، پرداخت. مارا به پدیده‌ای علاقه‌مند شد که امروزه پراش می‌نامیم. مارا ادعا کرد که تفسیر نیوتن از آزمایش خود در زمینه تفکیک نور خورشید به رنگ‌های سازنده‌اش نادرست است. این پدیده، به‌گفته مارا، ناشی از پراکندگی منشور نبود، بلکه معلول اثر پراش از شکاف باریکی بود که برای جداسازی نور خورشید به کار رفته بود. مارا از فرهنگستان درخواست بررسی کارهایش را کرد. این بار آنان صریحاً اعلام کردند که با نتیجه‌گیری‌های او موافق نیستند و ادعاهایش "به‌طور کلی با آنچه در حوزه نورشناسی به‌خوبی شناخته شده، در تضاد است." مطلب اصلی در صفحات 17 الی 20 کتاب است.