تُرک در اشعار حافظ:

حافظ نوزده بار واژه «ترک» را در هفده غزل از مجموع غزل‌های خویش، که بخشی از آن واژه به صورت مفرد و بخشی دیگر به صورت جمع، یعنی «ترکان» است به کار برده. ترکیبات مفرد واژه «ترک» چنین است:
ترک شیرازی، ترک سیه‌دل، ترک پری‌چهره، ترک مست، ترک لشکری، ترک عاشق‌کش، ترک قباپوش، ترک ما، ترک شهر‌آشوب، چشم ترک، ترک سمرقندی، ترکم (= ترک من).

ترکیبات واژه مزبور: شاه ترکان (سه بار در سه بیت)، غمزه ترکان، بچّه ترکان، ترکان سمرقندی

ترکان پارسی‌گو بخشندگان عمرند
ساقی بده بشارت رندان پارسا را

مرحوم دکتر غنی در باب «ترکان پارسی گو» نوشته است: «جاحظ می‌گوید خودِ لحن هم بر نمک معشوق افزاید (لحن یعنی کسی که عربی را غلط حرف بزند)»

مرحوم استاد دکتر زریاب خویی در کتاب آیینه جام در این باب نوشته است:
ترکان پارسی گو که حتما در آن زمان در شیراز بوده اند و داشتن لهجه خاص در تلفظ کلمات پارسی برای ترکان برجسته و نمایان بوده است و شاید در نظر فارسی‌زبانان حسن و نمکی داشته است.

دانشمند محترم آقای بهاءالدین خرمشاهی در کتاب ارزشمند حافظ نامه نوشته‌اند:
ترک فارسی گو همان ترک شیرازی است، در کلمه (پارسا) در همین بیت یعنی (رندان پارسا) به معنی پرهیزکار و پاکدامن نیست. زیرا با صفاتی که درحافظ دارد... نمی‌تواند پارسا باشد؛ بلکه به معنی پارسی، یعنی فارسی (اهل فارس) است... و علامه قزوینی تصریح کرده است: (پارسایان یعنی اهل پارس در مقابل تازیان)

اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را

دکتر محمد معین درباره (ترک شیرازی) می‌نویسد: غلامان و کنیزان ترک‌نژاد زیبا بودند بدین مناسبت ترک به معنی معشوق زیباروی به کار رفته است (حاشیه برهان قاطع). در عین حال (ترک شیرازی) می تواند ناظر به نژاد هم باشد یعنی ترک زیباروی مقیم شیراز یا متوطن در آنجا.

نکته دیگر این است که «ترک شیرازی» مربوط به همان «شیراز» نزدیک سمرقند است و تناسب تامیّ هم با «ترک خطایی» دارد زیرا این دو مکان در منطقه جغرافیایی ماوراءالنهر است وتقریبا نزدیک به هم قرار دارند، به ویژه اینکه شیراز، در شمال خراسان بزرگ آن زمان بوده نه خراسان کنونی در جغرافیای امروز ما. مراد از «ترک خراسان» یعنی (= ترکان سمرقندی و شیرازی)، نه شیراز کنونی در استان فارس.

مقاله: ناگفته‌هایی از یک غزل حافظ؛ مجله آینه میراث؛ شماره ۲۳
نگارنده: مهدی صدری