توانایی استدلال علمی از چهار سالگی آغاز می‌شود؛ وقتی کودکان با تکیه به شواهد، باورهای نادرست را رد می‌کنند.

پژوهشی تازه نشان می‌دهد توانایی استدلال علمی و استفاده از شواهد برای رد یک باور غلط از حدود چهار سالگی شکل می‌گیرد و تا پنج‌ونیم سالگی به‌طور چشمگیری رشد می‌کند. این یافته‌ها نشان می‌دهد پایه‌های تفکر علمی بسیار زودتر از آنچه تصور می‌شد در ذهن کودکان شکل می‌گیرد و آموزش علوم در سال‌های نخست زندگی می‌تواند بر این توانایی طبیعی استوار باشد.

در پژوهشی که به‌تازگی در مجله Developmental Psychology منتشر شده، تصویری دقیق‌تر از منشأ این توانایی ارائه می‌دهد. این پژوهش توسط اوزگون کوکسال (Özgün Köksal)، آندریا سفران (Andrea Saffran) و بئات سودیان (Beate Sodian) از دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ آلمان انجام شده است. هدف پژوهش بررسی این موضوع بود که آیا کودکان پیش‌دبستانی فقط می‌توانند رابطه علت و معلول را یاد بگیرند یا قادرند با استفاده از شواهد، یک ادعای نادرست درباره این رابطه را نیز رد کنند. پژوهشگران همچنین می‌خواستند بدانند این توانایی چگونه با افزایش سن تغییر می‌کند و چه ارتباطی با مهارت‌های شناختی کودکان دارد. این پرسش یکی از موضوعات مهم در روان‌شناسی رشد است، زیرا در علم تنها دانستن پاسخ درست کافی نیست، بلکه فرد باید بتواند با استناد به شواهد، درستی یا نادرستی یک فرضیه را نشان دهد؛ مهارتی که زیربنای استدلال علمی به شمار می‌رود.

این مطالعه به‌صورت طولی روی ۱۹۱ کودک آلمانی در حدود چهار سالگی انجام شد و ۱۸ ماه بعد، زمانی که ۱۷۹ نفر از این کودکان به حدود پنج‌ونیم سالگی رسیده بودند، دوباره ارزیابی شدند. ابتدا کودکان در قالب یک بازی یاد گرفتند که کدام بلوک‌ها باعث روشن شدن یک جعبه نور می‌شوند؛ آن‌ها به‌تدریج کشف کردند که وجود نقطه سیاه روی بلوک‌ها، و نه بزرگ یا کوچک بودن آن‌ها، عامل روشن شدن چراغ است. سپس پژوهشگران با کمک یک عروسک، موقعیتی طراحی کردند که در آن عروسک با اطمینان می‌گفت: «بلوک‌های بزرگ چراغ را روشن می‌کنند و نقطه‌ها اهمیتی ندارند.» از کودکان خواسته شد به عروسک توضیح دهند چرا این برداشت اشتباه است و سپس از میان دو بلوک، بلوکی را انتخاب کنند که بتواند با یک آزمایش ساده، نادرستی این باور را نشان دهد. پژوهشگران علاوه بر بررسی توضیح‌های کودکان و انتخاب آن‌ها، توانایی‌های شناختی مانند حافظه کاری، برنامه‌ریزی، انعطاف‌پذیری شناختی، مهار پاسخ، هوش کلامی و غیرکلامی و درک ذهن دیگران را نیز با آزمون‌های استاندارد ارزیابی کردند تا نقش این توانایی‌ها در شکل‌گیری استدلال علمی مشخص شود.

نتایج نشان داد تقریباً همه کودکان رابطه واقعی میان ویژگی بلوک‌ها و روشن شدن جعبه نور را به‌درستی یاد گرفتند. در چهار سالگی، ۵۵ درصد کودکان توانستند با استدلال معتبر، باور نادرست عروسک را رد کنند و این میزان در پنج‌ونیم سالگی به ۷۱ درصد رسید. همچنین بیشتر کودکان، هنگام انتخاب بلوکی برای رد ادعای اشتباه، گزینه‌ای را برگزیدند که شواهد روشن‌تر و بدون ابهام ارائه می‌کرد. پژوهشگران دریافتند با افزایش سن، کودکان علاوه بر اشاره به شواهد نقض‌کننده، بیشتر می‌توانستند علت واقعی روشن شدن جعبه را نیز توضیح دهند. تحلیل‌های آماری نشان داد مهارت‌هایی مانند برنامه‌ریزی ذهنی، انعطاف‌پذیری شناختی و درک دیدگاه دیگران از مهم‌ترین عوامل پیش‌بینی‌کننده عملکرد بهتر در استدلال مبتنی بر شواهد هستند. به بیان دیگر، کودکانی که از نظر توانایی‌های اجرایی و شناخت اجتماعی عملکرد بهتری داشتند، راحت‌تر می‌توانستند باور نادرست دیگری را با استفاده از شواهد رد کنند. این یافته‌ها نشان می‌دهد استدلال علمی صرفاً به حفظ اطلاعات وابسته نیست، بلکه نیازمند هماهنگی چندین توانایی شناختی است که از سال‌های پیش‌دبستانی به‌تدریج رشد می‌کنند.

این پژوهش نشان می‌دهد پایه‌های استدلال علمی بسیار زودتر از آنچه تصور می‌شد شکل می‌گیرد و کودکان حتی در چهار سالگی نیز می‌توانند با استفاده از شواهد، باورهای نادرست را به چالش بکشند. بنابراین آموزش علوم در سال‌های نخست زندگی بهتر است به‌جای تأکید بر حفظ کردن پاسخ‌ها، فرصت مشاهده، آزمایش، گفت‌وگو و استدلال درباره شواهد را برای کودکان فراهم کند تا تفکر علمی از همان آغاز کودکی به‌طور طبیعی پرورش یابد.

برای دسترسی به متن کامل مقاله اینجا را باز کنید.

#مقاله_خواندنی
#استدلال_علمی
#آموزش_علوم

برای آشنایی با آخرین تحولات و پیشرفتهای در حوزه ذهن، مغز و تربیت، کانال تلگرام علوم اعصاب تربیتی را دنبال کنید و به علاقمندان معرفی کنید.👇👇👇
https://t.me/eduneuro