📌 چکیده
سونر چاغاپتای، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن، می‌گوید ترکیه اخیراً گام‌های ملموسی علیه تسهیل مالی ایران برداشته است: در سپتامبر بانک گلدن گلوبال ترکیه را به‌دلیل تسهیل معاملات برای سپاه پاسداران تحریم کرد، سهام آن را مصادره کرد و بانک ملت را از فعالیت در ترکیه منع کرد. همچنین پروازهای ماهان ایر و سایر خطوط هوایی ترکیه به‌سرعت متوقف شد و یک هواپیمای ایرانی توقیف شد. این اقدامات نشانگر تمایل آنکارا به همسویی بیشتر با تحریم‌های آمریکا است، اما هنوز مشخص نیست آیا این تغییرات محدود، نظارت سخت‌گیرانه بر فعالیت‌های مالی و تجاری ایران را به‌طور جامع به‌دست خواهد آورد یا صرفاً یک حرکت دیپلماتیک در چارچوب روابط دو جانبه آمریکا‑ترکیه است.
سونر چاغاپتای (Soner Cagaptay) پژوهشگر ارشد خانواده بایر و مدیر برنامه پژوهشی ترکیه در مؤسسه واشنگتن است.
تحلیل کوتاه
به‌نظر می‌رسد آنکارا در مسیر همسویی بیشتر با تحریم‌های آمریکا پیش می‌رود، اما تمایلش به همکاری کامل همچنان زیر سؤال است.
در ۴ سپتامبر، وزارت خزانه‌داری آمریکا بانک گلدن گلوبال ترکیه را به دلیل «تسهیل معاملات به ارزش ده‌ها میلیون دلار برای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی‑نیروی قدس (IRGC‑QF)» تحریم کرد. چند روز پس از آن، در ۱۹ سپتامبر، ترکیه مجوز فعالیت بانک ملت، مؤسسه مالی بزرگ (و اغلب تحت تحریم) ایرانی که دهه‌ها در خاک ترکیه حضور داشته است، لغو کرد.
آنکارا اغلب در زمانی که ایران از طریق مؤسسات مالی ترکیه، به‌ویژه هالک‌بانک بزرگ دولتی، از تحریم‌ها فرار می‌کرد، چشم‌پوشی می‌کرد. به همین دلیل، دولت ترامپ ترکیه را به‌عنوان شریک اولویت‌دار در عملیات Economic Outcast در نظر گرفت و به‌نظر می‌رسد آنکارا واکنش نشان داده است. اما هنوز روشن نیست که گام‌های ترکیه نشانگر تغییر واقعی در موضع‌گیری‌اش نسبت به تأمین مالی غیرقانونی ایرانی است یا صرفاً یک حرکت دیگر در تعادل دیپلماتیک.
نقش نگران‌کننده ترکیه در فرار از تحریم‌های ایران
ترکیه ادعای داشتن اقتصادی پیشرفته و متنوع دارد؛ بزرگ‌ترین اقتصاد خاورمیانه و شرق مدیترانه. این کشور اغلب به‌عنوان مرکز تسویه‌حساب‌های مالی منطقه‌ای و جهانی، از جمله برای ایران، عمل می‌کند. اگرچه دو کشور در مسائل منطقه‌ای به‌طور گسترده‌ای با یکدیگر رقابت می‌کنند، نزدیکی جغرافیایی ترکیه به ایران، ادغام در بازارهای جهانی، هوانوردی بین‌المللی و اقتصاد باز، به تهران امکان انجام فعالیت‌های مالی قابل‌توجهی را در ترکیه می‌دهد. تمایل آنکارا به چشم‌پوشی—که با حضور مداوم بانک ملت در ترکیه علیرغم سال‌ها تحریم‌های آمریکا و اروپا نشان داده می‌شود—این امکان را بیشتر تقویت کرده است.
مورد هالک‌بانک، که در طول دهه گذشته به‌طور مستقیم به فرار ایران از تحریم‌ها کمک می‌کرد، واضح‌ترین نمونه حمایت نهادی ترکیه از ایران و تأثیر آن بر روابط آمریکا‑ترکیه است. در چارچوب طرح هالک‌بانک—که برخی تحلیلگران آن را «بزرگ‌ترین طرح فرار از تحریم در تاریخ مدرن» می‌نامند—نقش‌های مختلفی در ترکیه طلا را در ازای گاز طبیعی و نفت ایرانی ارائه دادند و هالک‌بانک معاملات تبدیل طلا به ارزهای خارجی را انجام داد. بین مارس ۲۰۱۲ و ژوئیه ۲۰۱۳، این طرح برای ایران ۱۳ میلیارد دلار تأمین کرد. سپس این طرح به معاملات تقلبی تجاری مواد غذایی گسترش یافت و میلیون‌ها دلار برای مرتکبان تولید کرد.
این طرح همچنین شامل استفاده مستقیم از سیستم مالی آمریکا بود که جرم محسوب می‌شود. به همین دلیل، دولت آمریکا به‌جای قطع روابط، هالک‌بانک و مسئولان آن را به دادگاه کشاند و در اکتبر ۲۰۱۹ در ناحیه جنوبی نیویورک اتهامات را مطرح کرد. پیش از آغاز پرونده کیفری، وکیل فدرال جفری برمن (Geoffrey Berman) اظهار داشت: «رفتار جسورانه بانک توسط مقامات عالی‌رتبه دولت ترکیه حمایت می‌شد؛ برخی از این مقامات میلیون‌ها دلار رشوه دریافت کردند تا طرح را پیش ببرند و محافظت کنند».
هالک‌بانک مهم‌ترین پروندهٔ دور زدن تحریم‌ها در این دوره بود — پیشرفتی نگران‌کننده به‌ویژه با توجه به عضویت ترکیه در ناتو و هم‌پیمانی آن با آمریکا. همکاری ناپایدار آنکارا با تحریم‌های آمریکا علیه گروه‌های تروریستی چون حماس و حزب‌الله نیز مشکل‌ساز بوده است. با این حال واشنگتن مدت‌ها ترکیه را به‌عنوان شریک بالقوهٔ مهم برای همکاری در زمینه تحریم می‌داند؛ بر این باور است که اگر آنکارا همکاری کامل‌تری نشان دهد، سودها می‌تواند چشمگیر باشد.