Hali uzoq 2009-yilda men atrofimdagi odamlarni — o‘sha paytda “do‘st” deb bilgan insonlarimni va ular bilan muloqot mening fikrlashimga, qarorlarimga va hayotga qarashimga qanday ta’sir qilishini diqqat bilan tahlil qila boshlaganman.

Vaqt o‘tishi bilan ayrim qonuniyatlarni payqay boshladim. Mutlaqo turli odamlarda bir xil xatti-harakatlar takrorlanardi va ular bilan yaqin muloqot ko‘pincha bir xil natijaga olib kelardi: ortiqcha stress, vaqt yo‘qotish, o‘zingga bo‘lgan ishonchning pasayishi yoki shunchaki suhbatdan keyin energiyang kamayib qolishi.

Shundan keyin men o‘zim uchun bir nechta qoidalarni shakllantira boshladim. Bu “bu odam yaxshi, bunisi yomon” degan yondashuv emas. Bu shunchaki men uchun signal bo‘ladigan xususiyatlar — bunday odamlar bilan masofani saqlash va ularni hayotimga qanchalik yaqin qo‘yishni ehtiyotkorlik bilan tanlash kerakligini ko‘rsatadigan belgilar.

Men uzoqroq yurishga harakat qiladigan 10 xil odam:

1. Hasadgo‘y do‘stlar.
Hasad har doim ham ochiq ko‘rinmaydi. Odam sizga kulib turishi, tabriklashi, to‘g‘ri gaplarni aytishi mumkin, lekin shu bilan birga yutuqlaringizni doim kichraytirishi, kamchilik qidirishi yoki sizda nimadir o‘xshamagan paytda ayniqsa jonlanib ketishi mumkin. Haqiqiy do‘st har bir yutug‘ingizdan hayratlanishi shart emas, lekin u sizning yiqilishingizni ichidan kutmasligi kerak.

2. G‘iybatchilar.
Agar odam sizga doim boshqalarning sirlarini aytsa, ularning shaxsiy hayotini muhokama qilsa va unga ishonib aytilgan gaplarni tarqatsa, sizni bundan mustasno deb o‘ylamang. Katta ehtimol bilan, siz unga aytgan gaplaringiz ham bir kuni boshqa davrada muhokama mavzusiga aylanadi.

3. Faqat biror narsa kerak bo‘lganda paydo bo‘ladigan odamlar.
O‘zaro yordam bilan faqat manfaatga qurilgan munosabat o‘rtasida katta farq bor. Agar odam sizni faqat maslahat, tanish-bilish, xizmat, pul yoki yordam kerak bo‘lganda eslasa, qolgan vaqtda esa yo‘qolib qolsa — bu do‘stlik emas, siz shunchaki qulay resursga aylanib qolgansiz.

4. Doim siz bilan raqobat qiladigan odamlar.
Sog‘lom raqobat ba’zida foydali. Lekin ayrim odamlar uchun sizning har qanday yutug‘ingiz ularning o‘ziga bo‘lgan bahosiga tahdiddek ko‘rinadi. Siz nimadir sotib oldingiz — ularniki yaxshiroq bo‘lishi kerak. Siz nimagadir erishdingiz — ular darhol o‘z yutug‘i kattaroq ekanini ko‘rsatishga harakat qiladi. Bunday odamlar bilan birga o‘sish qiyin. Ular uchun kechagi o‘zidan yaxshiroq bo‘lish emas, sizdan ustun bo‘lish muhim.

5. Doim yolg‘on gapiradiganlar.
Katta yolg‘onni kutish shart emas. Odatda hammasi mayda narsalardan boshlanadi: odam faktlarni bezab gapiradi, voqealar versiyasini o‘zgartiradi, bajarmaydigan va’dalar beradi yoki turli odamlarga turlicha gapiradi. Vaqt o‘tishi bilan qayerda haqiqat tugab, qayerda qulay yolg‘on boshlanishini tushunmay qolasiz.

6. Doim noliydiganlar.
Har kimning hayotida og‘ir davrlar bo‘ladi, yaqinlarni qo‘llab-quvvatlash kerak. Lekin boshqa bir turdagi odamlar ham bor: ularda doim hammasi yomon, doim kimdir aybdor, atrof doim adolatsiz, siz taklif qilgan har qanday yechim uchun esa darhol bahona topiladi. Bir muddatdan keyin shuni sezasizki, bunday odam bilan suhbatdan so‘ng o‘zingiz ham hayotga salbiyroq qaray boshlaysiz.

7. Soxta qo‘llab-quvvatlovchilar.
Yuzingizga: “Men sen tomondaman”, “Senda hammasi chiqadi”, “Zo‘rsan”, deyishi mumkin. Lekin siz xonadan chiqishingiz bilan suhbat butunlay boshqacha tus oladi. Ba’zan ular ochiqdan-ochiq yomonlik ham qilmaydi. Shunchaki sizning xatoyingiz ularning orqangizdan aytib yurgan gaplarini tasdiqlashini kutib yuradi.

8. Manipulyatorlar.
Ular kamdan-kam hollarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘raydi. Buning o‘rniga aybdorlik hissi, achinish, xafa bo‘lish, sukut, bosim yoki “Men bo‘lsam sen uchun qilardim”, “Agar do‘stligimizni qadrlaganingda...” kabi gaplardan foydalanadi. Ular bilan uzoq muloqot qilganingiz sari qarorlarni o‘zingiz xohlaganingiz uchun emas, ularning navbatdagi reaksiyasidan qochish uchun qabul qilayotganingizni sezishingiz mumkin.

9. Shaxsiy chegaralarni hurmat qilmaydiganlar.
Siz “yo‘q” deysiz — ular bosimni davom ettiradi. Bandman deysiz — xafa bo‘ladi. Shaxsiy mavzuni muhokama qilishni istamaysiz — yanada ko‘proq savol beradi. Insonning sizning chegaralaringizga munosabati — munosabat sifatini tekshirishning eng oddiy usullaridan biri. Sizni hurmat qiladigan odam vaqtingiz, shaxsiy hududingiz va qarorlaringiz sizga tegishli ekanini tushunadi.

10. Sizni doim qadrsizlantiradigan odamlar.
G‘oyangizni aytasiz — nima uchun u ahmoqona ekanini tushuntirishadi. Yutug‘ingizni aytasiz — “bunda hech narsa yo‘q” deyishadi. Katta maqsad qo‘yasiz — “o‘zingni juda katta olyapsan” deb javob berishadi. Ba’zida buni “men faqat haqiqatni aytyapman” yoki “men seni realistik o‘ylashga majbur qilyapman” degan gaplar bilan oqlashadi. Lekin konstruktiv tanqid bilan doimiy qadrsizlantirish o‘rtasida juda katta farq bor.

Yillar davomida men yana bir muhim narsani tushundim: hamma bilan urushish, nimanidir isbotlash yoki munosabatlarni janjal bilan uzish shart emas.

Ba’zida eng to‘g‘ri qaror — shunchaki masofani oshirish.

Kamroq gapirish. Kamroq aralashish. Kamroq izoh berish. Har bir odamga hayotingizga bir xil darajada kirish imkonini bermaslik.

Chunki atrofimizdagi odamlar asta-sekin ichki ovozimizning bir qismiga aylanadi. Biz ko‘p vaqt o‘tkazadigan odamlarning gaplari bilan o‘ylay boshlaymiz, ularning pulga, ishga, oilaga, muvaffaqiyatga, tavakkalchilikka va hatto o‘zimizga bo‘lgan munosabatini o‘zlashtiramiz.

Shuning uchun hayotdagi eng muhim tanlovlardan biri faqat nima qilayotganingiz emas, balki kimni o‘zingizga shunchalik yaqin qo‘yayotganingizki, u odam sizning kimga aylanishingizga ta’sir qila oladi.

🕊farkhodmd