بیانیه مفهومی یونسکو به فراخور روز جهانی معلم (2026)

برگردان: زهرا علی‌اکبری، محمدرضا نیک نژاد
تارنمای روزنامه شرق، ۱۳ مهر ۱۴۰۵

روز جهانی معلم ۲۰۲۶
همگام با معلمان:
۶۰ سال پشتیبانی از معلمی،
ارتقای جایگاه حرفه‌ای آن،
و هم آفرینی فرداهای‌مان

پیشینه

شصت سال پیش، جامعه‌ی جهانی با به رسمیت شناختن نقش بنیادین معلمان در پیشبرد آموزش و سهم آنان در زندگی شهروندان، اقتصادها و جوامع، به یونسکو (UNESCO) و سازمان جهانی کار (ILO) مأموریت داد که یک سند هنجاری تهیه کنند تا استانداردهای مشترکی را برای حرفه‌ی معلمی بنا نهند. هدف این سند آن بود که «تضمین کند معلمان از جایگاهی متناسب با نقش خود برخوردار شوند.»

امروزه معلمان باید با دگرگونی‌هایی روبه‌رو شوند که [شصت سال پیش] یعنی سال ۱۹۶۶ پیش‌بینی آن‌ها دشوار بود؛ از جمله فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی، تغییرات اقلیمی، شمول و فراگیری، مهاجرت، درگیری و آوارگی، رفاه یادگیرندگان و آینده‌هایی که روزبه‌روز نامعین‌تر می‌شوند.
فشارهای برآمده از این دگرگونی‌ها بر جایگاه حرفه‌ی معلمی در چند جنبه اثر می‌گذارد:
جایگاه نمادین: زمانی که از حرفه‌ی معلمی به اندازه‌ی کافی مورد قدردانی و پشتیبانی قرار نمی‌گیرد؛

جایگاه حرفه‌ای: هنگامی که معلمان از استقلال، پشتیبانی، فرصت‌های یادگیری یا امکان مشارکت و طرح دیدگاه‌های خود درباره سیاست‌گذاری‌ها برخوردار نیستند؛

جایگاه مادی: آنگاه که حقوق و دستمزد، حجم کار، منابع و محیط‌های کاری به معلمان اجازه نمی‌دهد نقش خود را به شکل کامل ایفا کنند.
در سال ۱۹۶۶، «جایگاه» معلمان این‌گونه تعریف شد: «جایگاه یا اعتباری که به [معلمان] داده می‌شود تا هم میزان اهمیت و ارزش‌گذاری نسبت به نقش و شایستگی آنان در انجام این نقش را نشان ‌دهد؛ و هم در شرایط کاری، میزان دستمزد و سایر مزایای مادی که در مقایسه با دیگر گروه‌های حرفه‌ای به آنان تعلق می‌گیرد را بازتاب دهد.»

این تعریف، در کنار دیگر توصیه‌ها و اسناد هنجار‌ی یونسکو، به سه بُعد جایگاه معلم اشاره دارد:

1. بُعد نمادین: شامل جایگاه اجتماعی معلمان و میزان قدردانی از آنان؛

2. بُعد حرفه‌ای: بیانگر اختیار، شایستگی‌ها و مسئولیت‌های معلمان؛

3. بُعد مادی: در‌بر‌گیرنده‌ی حمایت مالی و شرایط توانمندسازِ لازم برای انجام وظایفِ آنان.

مفهوم «منزلت یا جایگاه» که در توصیه‌نامه‌ی (۱۹۶۶) مطرح شده، انتظاراتی را که جوامع از معلمان دارند دربرمی‌گیرد؛ اما حقوق و مسئولیت‌هایی را نیز که با این انتظارات همراه است، مشخص می‌کند.

این توصیه‌نامه، دولت را مسئول اصلی اجرای این تعهدات می‌داند و در برخی موارد نیز نقش سازمان‌های معلمان و کارفرمایان را مورد توجه قرار می‌دهد. این سند بر سرمایه‌گذاری در حرفه‌ی معلمی برای ارتقای جایگاه معلمان در هر سه بُعد تأکید دارد، هرچند حمایت‌هایی که جامعه و نهادهای گوناگون می‌توانند برای حفظ یا ارتقای این جایگاه فراهم کنند را تنها به‌صورت ضمنی به رسمیت می‌شناسد.
برای خواندن همه بیانیه اینجا را ببینید.