وندالیسم نرونی
مسعود امیرزاده

هنوز زخم‌های جنگ چهل‌روزه بر تن ایران تازه است. هنوز از داغ هموطنانی که از دست دادیم، از ویرانی زیرساخت‌ها و از آسیب‌هایی که به میراث فرهنگی و طبیعی این سرزمین وارد شد، فاصله نگرفته‌ایم.
اما اگر گمان می‌کنید تخریب در ایران متوقف شده، باید از این خیال پافراگذارید!
جنگ شاید خاموش شده باشد، اما وندالیسم همچنان مشغول کار است؛ این بار نه با موشک و بمب، بلکه با نام‌هایی فریبنده مانند "توسعه"، "سامان‌دهی"، "بازسازی"، "بهسازی و نوسازی".
پیش از هر چیز، خاطره‌ای از ایرج افشار را به یاد بیاوریم. او در سفری به مسجدی تاریخی رسید و مشغول عکاسی از کتیبه‌های آن شد. همراهانش گفتند عجله داریم؛ هنگام بازگشت فرصت بیشتری برای عکاسی خواهیم داشت. ایرج افشار پاسخ داد: «شاید تا برگشتن ما این بنا سالم نمانده باشد.» پیش‌بینی او تلخ و دقیق بود. چند روز بعد که از همان مسیر بازگشتند، مسجد را خراب کرده بودند.
این روایت فقط یک خاطره نیست؛ توصیف یک بیماری مزمن در مدیریت این سرزمین است؛ بیماری‌ای که آن‌قدر شتاب‌زده و بی‌قرار است که حتی چند روز هم برای تخریب صبر نمی‌کند.
درختان کهنسال آرامگاه خیام را قطع می‌کنند و بعد می‌گویند نهال می‌کاریم. بنای تاریخی سبزوار را با بولدوزر از میان برمی‌دارند و وعده می‌دهند بنایی تازه ساخته خواهد شد. سیمای یک پارک قدیمی را به هم می‌ریزند و نامش را سامان‌دهی می‌گذارند. گویی هر آنچه پیش از آنان وجود داشته، باید پاک شود تا تصویر مطلوب آنان جای آن را بگیرد.
میتوان این ذهنیت را «وندالیسم نرونی» نامید.
تاریخ، "وندالیسم نرونی" را خوب به یاد دارد:
می‌گویند نرون، امپراتور روم، وقتی تصمیم گرفت روم را مطابق سلیقه و رؤیای خودش از نو بسازد، با شهری روبه‌رو بود که گذشته، حافظه و مخالفان خودش را در دل داشت. پس دستور داد شبانه روم را به آتش بکشند تا صبح، همه در برابر کار انجام‌شده بایستند. آتش فقط ساختمان‌ها را نسوزاند؛ تمام مقاومتها و مخالفتها را سوزاند تا جایی برای تصویری باز شود که در ذهن امپراتور دیوانه شکل گرفته بود.
"وندالیسم نرونی" در تخریب بی‌قرار است. تحمل نمی‌کند چیزی بیرون از نقشه ذهنی‌اش باقی بماند. درخت صدساله، مسجد تاریخی، امامزاده کهن، کاروانسرا، خانه قاجاری، باغ قدیمی یا چشم‌انداز طبیعی، برای او نه موجودیتی زنده و تاریخی، بلکه مانعی در برابر طرحی است که در ذهن خود ساخته است.
یکی از الگوهای رفتاری این وندالیسم، شب رو بودن آن باشد. اگر کاری به‌راستی توسعه است، چرا در تاریکی شب انجام می‌شود؟ چرا بولدوزرها نیمه‌شب وارد محوطه تاریخی می‌شوند؟ چرا درختان سحرگاه قطع می‌شوند؟ چرا مردم باید صبح از خواب بیدار شوند و با «کار انجام‌شده» روبه‌رو شوند؟
این رفتار بیش از هر چیز، نشانه آگاهی از نادرستی عمل است. کسی که یقین دارد کارش درست است، آن را پنهان نمی‌کند. تخریب شبانه، اعتراف خاموش به این است که جامعه اگر فرصت پیدا کند، مقاومت خواهد کرد.
نمونه‌های آن کم نیست. در زواره، بخش‌هایی از مجموعه تاریخی امامزاده یحیی و جعفر و محوطه‌های تاریخی پیرامون آن شبانه تخریب شد تا مردم در برابر واقعیتی غیرقابل بازگشت قرار گیرند. در سبزوار، بناهای تاریخی و ارزشمند به بهانه بازسازی از میان می‌روند. در تهران، هر روز خیابانی کنده میشود ، میدان شبانه زیر رو میشود، پارکی دگرگون می‌شود و درختان ولیعصر قطع یا سربر می‌شود، بی‌آنکه کسی توضیح دهد چرا این همه شتاب برای ویران کردن وجود دارد.
پشت این تخریب‌ها، گاه رانت، گاه فساد، گاه منافع پیمانکاری و گاه ناکارآمدی اداری حضور دارد؛ اما همه ماجرا این نیست. مسئله نوعی جنون شکل گرفته در مدیریت شهری و میراثی ایران است. ذهنیت مریض و عجولی که خود را مالک گذشته می‌داند و برای خود حق قائل است سیمای یک شهر یا بنا را مطابق سلیقه خویش بازنویسی و باز نقاشی کند.
وندالیسم نرونی اساساً با ساختن مشکلی ندارد( اتفاقا دست به ساخت خوبی دارد)مسئله‌اش این است که نمی‌تواند چیزی را که خودش نساخته تحمل کند. برای همین ابتدا باید آن را از میان بردارد تا بعد بتواند چیزی را که در ذهن خودش ساخته، جای آن بنشاند. درخت کهنسال را قطع می‌کند و نهالی می‌کارد؛ بنای تاریخی را خراب می‌کند و ساختمان تازه‌ای می‌سازد؛ سیمای موجود شهر را برهم می‌زند و سیمایی را که خودش می‌پسندد جای آن می‌گذارد. گویی آنچه پیش از او وجود داشته، تنها وقتی ارزش دارد که اجازه داده باشد خودش آن را دوباره تعریف کند.
وندالیسم بی‌تاب ویرانی است چه با آتش شبانه و چه بلدوزر و بیل مکانیکی! «بروبد آنچه بود و بسازد آنچه خاطر خواه اوست!»
https://t.me/didehbaanzistboom