رفتار انسان‌ها در مواجهه با اخبار و رویدادها، چه به‌صورت فردی و چه به‌صورت جمعی (مانند واکنش‌های بازار)، به شدت تحت تأثیر عوامل روان‌شناختی قرار دارد. این رفتارها در حوزه اقتصاد رفتاری (Behavioral Economics) و مالی رفتاری (Behavioral Finance) به‌طور گسترده مطالعه شده‌اند. در این مطلب با استناد به مفاهیم روان‌شناسی اقتصاد، به بررسی این پدیده می‌پردازیم که چرا واکنش‌های بازار به اخبار جدید شدیدتر است و با تکرار اخبار، این شدت کاهش می‌یابد، و چگونه این الگو در بازارهای مالی ایران (مانند واکنش به مذاکرات اخیر) قابل مشاهده است.

1. نقش تازگی اخبار در واکنش‌های شدید: اثر روان‌شناختی "شگفتی"
از منظر روان‌شناسی اقتصاد، اخبار جدید به دلیل ایجاد "شگفتی" (Surprise Effect) و برانگیختن احساسات قوی‌تر، واکنش‌های شدیدتری در بازارها ایجاد می‌کنند. دنیل کانمن و آموس تورسکی، پیشگامان اقتصاد رفتاری، در نظریه چشم‌انداز (Prospect Theory) توضیح می‌دهند که انسان‌ها به تغییرات غیرمنتظره حساس‌ترند، زیرا این تغییرات با احساس عدم قطعیت و نیاز به بازنگری سریع در انتظارات همراه است. در مورد مذاکرات اخیر در ایران، دور اول مذاکرات به دلیل تازگی و انتظار برای نتایج بالقوه مثبت (مانند کاهش تحریم‌ها یا بهبود روابط اقتصادی)، شوک روانی مثبتی ایجاد کرد که منجر به کاهش قابل توجه قیمت دلار شد. این واکنش به دلیل "اثر شگفتی" و انتظارات جدید شکل گرفت.

اخبار غیرمنتظره (Unexpected News) باعث ایجاد نوسانات بزرگ‌تر در بازارها می‌شوند، زیرا سرمایه‌گذاران و معامله‌گران به سرعت انتظارات خود را تعدیل می‌کنند. این تعدیل سریع انتظارات به دلیل سوگیری شناختی "حساسیت به تغییرات" (Sensitivity to Change) است که در رفتار جمعی بازارها نیز دیده می‌شود.

2. کاهش حساسیت با تکرار اخبار: اثر عادت‌پذیری (Habituation)
وقتی رویدادی تکرار می‌شود، اثر روان‌شناختی "عادت‌پذیری" (Habituation) باعث کاهش شدت واکنش‌ها می‌شود. عادت‌پذیری، مفهومی است که در روان‌شناسی شناختی و اقتصاد رفتاری به‌خوبی مطالعه شده و نشان می‌دهد که انسان‌ها با تکرار یک محرک، حساسیت خود را نسبت به آن از دست می‌دهند. در دور دوم مذاکرات، بازار ایران واکنش کمتری به اخبار نشان داد، زیرا معامله‌گران و سرمایه‌گذاران قبلاً تجربه مشابهی را پشت سر گذاشته بودند و اخبار مذاکرات دیگر تازگی دور اول را نداشت. این کاهش حساسیت به دلیل عادی‌سازی (Normalization) رویداد در ذهن فعالان بازار بود.

ریچارد تیلر، برنده جایزه نوبل اقتصاد، در کتاب خود "کژرفتاری" (Misbehaving) توضیح می‌دهد که انسان‌ها در مواجهه با محرک‌های تکراری، به‌تدریج آن‌ها را به‌عنوان بخشی از وضعیت عادی می‌پذیرند و واکنش‌های عاطفی و رفتاری‌شان کاهش می‌یابد. در بازارهای مالی، این پدیده به شکل کاهش نوسانات قیمتی در پاسخ به اخبار تکراری ظاهر می‌شود. به عنوان مثال، مطالعاتی در مجله Journal of Financial Economics نشان داده‌اند که بازارهای سهام پس از چندین بار انتشار اخبار مشابه (مانند گزارش‌های مالی دوره‌ای شرکت‌ها)، واکنش‌های قیمتی کمتری نشان می‌دهند، مگر اینکه اطلاعات جدیدی ارائه شود.

یکی دیگر از عوامل مهم در واکنش‌های بازار، سوگیری‌های شناختی و رفتار گله‌ای (Herd Behavior) است. در دور اول مذاکرات، فعالان بازار به دلیل "ترس از جا ماندن" (FOMO: Fear of Missing Out) و انتظارات مثبت جمعی، به سرعت وارد معاملات شدند که منجر به کاهش قیمت دلار شد. این رفتار گله‌ای، که در منابع خارجی مانند وب‌سایت Coiniran به‌عنوان یکی از ویژگی‌های روان‌شناسی چرخه بازار معرفی شده، نشان‌دهنده تأثیر احساسات جمعی بر تصمیم‌گیری است.
با این حال، در دور دوم، به دلیل کاهش تازگی اخبار و نبود اطلاعات جدید قابل توجه، رفتار گله‌ای کمتر مشاهده شد. این موضوع با مفهوم "سوگیری لنگر" (Anchoring Bias) نیز مرتبط است، که در آن سرمایه‌گذاران به تجربه قبلی (دور اول مذاکرات) لنگر می‌زنند و انتظارات خود را بر اساس آن تنظیم می‌کنند. اگر مذاکرات بعدی نیز بدون نتایج ملموس ادامه یابند، بازار ممکن است به‌طور کامل نسبت به این اخبار بی‌تفاوت شود، مگر اینکه شوک جدیدی (مانند توافق نهایی یا شکست مذاکرات) رخ دهد.

4. کاربرد در بازار ایران: چرا این الگو ادامه خواهد داشت؟
بازار ارز ایران به دلیل وابستگی به عوامل سیاسی و اقتصادی خارجی، به شدت تحت تأثیر روان‌شناسی جمعی و اخبار قرار دارد. روان‌شناسی جمعی در بازارهای مالی (مانند فارکس، کریپتو، بورس، طلا یا ارز) می‌تواند نوسانات قیمتی را تشدید یا کاهش دهد. در مورد مذاکرات، اگر روند فعلی ادامه یابد و اخبار جدیدی ارائه نشود، عادت‌پذیری باعث می‌شود که بازار به مسیر قبلی خود (تحت تأثیر عوامل بنیادی مانند تورم و عرضه و تقاضای ارز) بازگردد.

@ehsanviews