دیروز

مؤسسۀ تاریخ دیروز برگزار می‌کند:
کارگاه اصول و قواعد طرح‌نامه‌نویسی

هدف کارگاه این است تا با مبانی و مراحل تدوین طرحنامه علمی در کنار آموزش و تمرین فرایند عملی نگارش طرحنامه آشنا شوید. با شرکت در این دوره می‌توانید ایده پژوهشی خود را به یک طرحنامه منسجم تبدیل کنید.

محورهای کارگاه عبارت‌اند از:

▫️ انتخاب موضوع و عنوان
▫️ طرح مسئله و پرسش‌‌ها
▫️ مفروضات، مبانی نظری
▫️ مدعای اصلی و پیشینۀ پژوهش
▫️ شیوه گردآوری داده‌ها و سازماندهی پژوهش
◽️مراجع محوری و شیوۀ ارجاع‌دهی
◽️چکیده و نتیجه

👤 مدرس: محمدحسین صادقی
دانش‌آموخته دکتری تاریخ از دانشگاه تهران

◽️ زمان: چهارشنبه ۱۵ و ۲۲ مهر ۱۴۰۵
◽️ساعت: ۱۷ تا ۲۰
◽️به‌صورت برخط (آنلاین)

◽️ ۲ جلسه، هر جلسه ۳ ساعت

◽️ هزینه ثبت‌نام: ۸۰۰,۰۰۰ تومان

🎓 مخاطبان: دانشجویان و پژوهشگران رشتۀ تاریخ و علوم هم‌پیوند

◽️ به‌دلیل ضرورت بررسی تمرین‌ها و حفظ کیفیت فرایند آموزشی، ظرفیت ثبت‌نام محدود است.‎

🔖 صدور گواهی از سوی مؤسسۀ دیروز


◽️برای ثبت‌نام و اطلاعات بیشتر لطفاً از راه‌های زیر اقدام کنید:

⬅️ تلگرام:
@Dirooz_Admin
⬅️ ایمیل:
dirooz.institute@gmail.com


@Dirooz_history

📄 توصیف فربه تاریخی؛ تعریف و مختصات

📖 تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، پاییز و زمستان ۱۴۰۴، ۳۵ (۳۶)، ۷۱-۹۴

✅ ایده "توصیف فربه، مهم‌ترین کارویژه دانش تاریخ"، چند سالی است که از سوی این بنده طرح و بسط داده می‌شود. در این میان، واکنش‌های مختلفی در موافقت و یا مخالفت برانگیخته است.
در جستار جدیدی کوشیده‌ام به نقدهای وارده بر این مدعا پاسخی درخور ارائه کنم.
از همه همکارانی که در موافقت و یا مخالفت با این ایده سخن گفته و یا قلم زده‌اند؛ سپاسگزارم. همه این تاملات کمک شایانی است به فهم دقیق و عمیق از ماهیت و کارکرد دانش/رشته تاریخ.

📌 متن کامل مقاله را در پوشه پیوست ملاحظه بفرمایید.

🆔@Hassanhazrati50

مبانی و روش در تاریخ‌شناسی
نگاهی به ویراست جدید کتاب حسن حضرتی

✍ کتاب «مبانی و روش در تاریخ‌شناسی» نوشتۀ حسن حضرتی، دانشیار تاریخ دانشگاه تهران، ویراست جدید اثری است که پیش‌تر با عنوان «روش پژوهش در تاریخ‌شناسی» منتشر شده بود.‎ اما آنچه در این چاپ تازه پیش روی خواننده قرار گرفته، صرفاً یک ویرایش زبانی یا اصلاح جزئی متن پیشین نیست؛ به تصریح نویسنده، تغییرات اساسی در متن موجب شده عنوان کتاب نیز تغییر کند و بخش «مبانی» گسترش قابل توجهی پیدا کند.
تغییر عنوان، در واقع نشانه تغییر در تلقی از خود کتاب است. اگر کتاب پیشین بیش از هر چیز راهنمایی برای روش پژوهش در تاریخ‌شناسی بود، در ویراست جدید «مبانی» به جایگاهی هم‌سنگ «روش» رسیده است.

📖 کتاب اکنون در دو بخش اصلی تنظیم شده است: بخش نخست، مبانی و بخش دوم، روش. هشت فصل نخست به مباحث مبنایی و شش فصل بعدی به مباحث روش‌شناختی اختصاص یافته‌اند.

▫️مهم‌ترین تغییر ویراست جدید را باید در گسترش مباحث مبنایی جست‌وجو کرد. خود نویسنده تصریح می‌کند که مباحث مبانی در این ویراست «فربه» شده و حدود نیمی از متن را به خود اختصاص داده‌اند.
از همین رو، کتاب جدید پیش از آنکه به خواننده بگوید چگونه یک طرح پژوهشی بنویسد یا چگونه رساله‌ای را تدوین و مستند کند، پرسش‌هایی بنیادی‌تر را پیش می‌کشد:

- مفاهیم بنیادین تاریخ‌شناسی چیست؟
- موضوع و فایده تاریخ چیست؟
- نقد تاریخی چگونه صورت می‌گیرد؟
- تاریخ با علوم دیگر چه نسبتی دارد؟
- مراجع تاریخی را چگونه می‌توان گونه‌شناسی کرد؟
- دوره‌بندی تاریخی چه ملاحظاتی دارد؟
- تاریخ‌ورزی چه الزامات اخلاقی‌ای دارد؟
به این ترتیب، روش پژوهش دیگر در خلأ مطرح نمی‌شود. خواننده ابتدا با دانشی که قرار است در آن پژوهش کند و مسائل بنیادی آن مواجه می‌شود و سپس به سراغ روش می‌رود.

▫️یکی دیگر از تغییرات مهم ویراست جدید، بازنگری در نگاه نویسنده به روش تحقیق تاریخی است. حضرتی در توضیح این ویراست تأکید کرده است که مباحث روش بر اساس آخرین تغییراتی که در فهم او از روش تحقیق در تاریخ رخ داده، بازتنظیم شده‌اند و در این میان، داده‌محوری در مطالعات و تحقیقات تاریخی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
این تغییر را می‌توان در کنار گسترش مباحثی مانند نقد تاریخی و گونه‌شناسی مراجع تاریخی فهم کرد. در این تلقی، پژوهش تاریخی صرفاً مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها برای نوشتن طرح‌نامه و رساله نیست؛ مسئله مهم‌تر، نسبت پژوهشگر با داده‌های تاریخی و چگونگی تبدیل داده‌های تاریخی به شناخت و استدلال تاریخی است.
از این منظر، ویراست جدید را می‌توان تلاشی برای نزدیک‌تر کردن مبانی تاریخ‌شناسی به فرایند واقعی پژوهش تاریخی دانست.

▫️از دیگر عناوین قابل توجه در ویراست جدید، فصل «زوال دانش تاریخ به‌مثابه رشته علمی» است.حضور چنین فصلی در کتابی که زمانی با عنوان «روش پژوهش در تاریخ‌شناسی» شناخته می‌شد، نشان‌دهنده گسترده‌تر شدن دامنه پرسش‌های اثر است. مسئله دیگر فقط این نیست که پژوهشگر چگونه تحقیق کند؛ بلکه خودِ دانش تاریخ، جایگاه آن و وضعیت آن به‌مثابه یک رشته علمی نیز در معرض بررسی قرار می‌گیرد. در نتیجه، کتاب جدید از یک راهنمای صرفاً فنی برای پژوهشگر فاصله گرفته و به متنی دربارۀ خود تاریخ‌شناسی و چگونگی تولید آن نزدیک‌تر شده است.

▫️حضرتی در پایان «سر نوشت» کتاب، این اثر را حاصل سی سال معلمی در دانشگاه‌های ایران معرفی می‌کند. بنابراین ویراست جدید را می‌توان حاصل مواجهۀ طولانی‌مدت نویسنده با آموزش تاریخ، پژوهش تاریخی، پرسش‌های دانشجویان و نقدهای واردشده بر ویراست‌های پیشین دانست.
از این منظر، «مبانی و روش در تاریخ‌شناسی» تنها یک کتاب درباره چگونگی نوشتن تحقیق تاریخی نیست؛ بلکه تلاشی است برای پاسخ دادن به این پرسش که پژوهش تاریخی بر چه مبانی‌ای استوار است و پژوهشگر تاریخ، پیش از آنکه تحقیق خود را آغاز کند، چه چیزهایی را باید درباره دانش تاریخ بداند؟

شاید مهم‌ترین دلیل برای خواندن ویراست جدید همین باشد:

این بار پیش از آنکه روش پژوهش را یاد بگیریم، از ما خواسته می‌شود درباره خودِ دانشی که می‌خواهیم در آن پژوهش کنیم، بیشتر فکر کنیم.

📔 اطلاعات کتابشناختی:
حسن حضرتی، مبانی و روش در تاریخ‌شناسی، تهران، نشر یام، ۱۴۰۵


@Dirooz_history

#معرفی_کتاب
#روش_در_تاریخ‌شناسی
#روش_پژوهش

🔐 رمزنگاری به‌مثابه یک مهارت برای پژوهش تاریخی؛ نگاهی به نهمین کنفرانس بین‌المللی رمزنگاری تاریخی (HistoCrypt 2026)

اگر مورخ در آرشیو با نامه‌ای رمزگذاری‌شده، یک دفترچه با الفبای ناشناخته، یک کلید رمز یا مجموعه‌ای از پیام‌های رمزنگاری‌شده مواجه شود، این اسناد را چگونه باید مطالعه کرد؟
آیا رمزگشایی صرفاً یک مهارت فنی است که باید به متخصصان رمزنگاری سپرده شود، یا می‌تواند بخشی از جعبه‌ابزار روش‌شناختی مورخ باشد؟

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های شکل‌گیری یک حوزه پژوهشی مستقل پیرامون این پرسش‌ها، کنفرانس بین‌المللی رمزنگاری (HistoCrypt) است. نهمین دوره این کنفرانس، ژوئن ۲۰۲۶ در فرانسه و به میزبانی دانشگاه پیشکاری ژول‌ورن برگزار شد.
این کنفرانس محدود به «تاریخ  رمزنگاری» نماند؛ بل طیفی از پژوهش‌ها را دربرداشت: از کاربرد رمزنگاری در دیپلماسی و جنگ گرفته تا رمزگشایی اسناد تاریخی، زبان‌شناسی، هوش مصنوعی، پردازش تصویر، تاریخ علم و روش‌های محاسباتی.
در ادامه برخی مقالات ارائه شده در این کنفرانس مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

◽️یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این کنفرانس، کنار هم قرار گرفتن سه مرحله‌ای است که برای پژوهش تاریخی اهمیت دارند: تصویر سند، خوانش و رونویسی، رمزگشایی و تفسیر تاریخی. برای نمونه، بئاتا مِگیشی و همکارانش در مقالۀ «رونویسی و رمزگشایی هم‌زمان تصاویر اسناد دست‌نویس رمزگذاری‌شده: مقایسه با فرایند سنتی» مسئله‌ای را بررسی می‌کنند که برای تاریخ‌پژوه بسیار آشناست: وقتی یک سند رمزگذاری‌شده به صورت دست‌نوشته و تصویری در آرشیو باقی مانده است، خطاهای مرحله رونویسی می‌توانند مستقیماً به خطا در رمزگشایی منجر شوند.

◽️یکی دیگر از پژوهش‌های قابل توجه کنفرانس، مقالۀ کمیل روشر با عنوان «شیوه‌های رمزنگاری در شبکه‌های دیپلماتیک یعقوبی‌ها (۱۷۱۵–۱۷۴۵): گونه‌شناسی رمزها و کلیدهای رمزی در دوران جنگ» است. پژوهشگر در این مطالعه ۵۷ کلید رمز را از میان ۳۱۸ کلید موجود در اسناد بررسی کرده است. نکته مهم اینجاست که کلیدهای رمز صرفاً به‌عنوان ابزار فنی رمزگشایی مطالعه نمی‌شوند؛ بلکه خودشان به‌عنوان شاهد تاریخی مورد بررسی قرار می‌گیرند. پرسش‌هایی مانند نوع طراحی کلید، نحوه گردش آن میان افراد، قابلیت استفاده مجدد و محدودیت‌های عملی استفاده از رمز، اطلاعاتی درباره شبکه‌های دیپلماتیک و شیوه‌های ارتباطی آنها به دست می‌دهد.

◽️ریچارد شاپیرو در مقالۀ خود «راهنمایی کوتاه برای ارزیابی اعتبار ادعاهای رمزگشایی» نشان می‌دهد رمزگشایی یک سند به معنای پایان کار نیست. او به مسئله‌ای بسیار مهم می‌پردازد: چگونه می‌توان یک ادعای رمزگشایی را اعتبارسنجی کرد؟ این مقاله با استفاده از مفاهیمی از نظریه اطلاعات نشان می‌دهد که چگونه می‌توان میان یک رمزگشایی معتبر و یک ادعای شبه‌رمزگشایانه تمایز گذاشت.

◽️در کنار این مطالعات فنی، وجه دیگری از این حوزه نیز مورد توجه کنفرانس بود. سخنرانی کلیدی دانیل لارسن با عنوان «رمزها، رمزینه‌ها و فرهنگ‌های پنهان‌کاری» عنوان بخشی از فرهنگ سیاسی و تاریخیِ «محرمانگی» می‌پردازد. در این نگاه، سؤال مورخ دیگر فقط این نیست که: «چگونه این رمز را بشکنیم؟»
بلکه پرسش‌هایی از این دست مطرح می‌شود:
چه کسی از رمز استفاده می‌کرد؟
چرا این ارتباط باید مخفی می‌ماند؟
چه کسانی امکان دسترسی به رمز را داشتند؟
رمز چه چیزی درباره ساختار ارتباطی، سیاسی و اجتماعی یک دوره تاریخی به ما می‌گوید؟
این تغییر زاویه دید، رمزنگاری را از یک موضوع صرفاً تکنیکی به بخشی از تاریخ ارتباطات، دانش، سیاست و فرهنگ تبدیل می‌کند.

☑️ یکی از مهم‌ترین مزیت‌های کنفرانس رمزنگاری (۲۰۲۶) این است که مجموعه مقالات کنفرانس به صورت دسترسی آزاد منتشر شده‌اند. این مجموعه شامل پژوهش‌هایی درباره رمزنگاری تاریخی، AI، پردازش تصویر، رمزگشایی، کلیدهای رمز، دیپلماسی و تاریخ رمزنگاری در دوره‌های مختلف است.

📎دسترسی آزاد به مجموعه مقالات کنفرانس



📝 با توجه به اهمیت این موضوع، رمزنگاری در تاریخ‌پژوهی فقط موضوعی مربوط به تاریخ فناوری یا امنیت نیست؛ در بسیاری از اسناد تاریخی، به‌ویژه نامه‌های دیپلماتیک، اسناد سیاسی و مکاتبات محرمانه، رمزها بخشی از خودِ منبع تاریخی‌اند. به همین دلیل، آشنایی با رمزها و شیوه‌های رمزگشایی می‌تواند یکی از مهارت‌های مهم مورخ در مواجهه با منابع تاریخی باشد. با وجود اهمیت این مهارت، این موضوع در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته و آموزش‌های تخصصیِ آن برای پژوهشگران تاریخ بسیار محدود است.

در همین راستا، «مؤسسه تاریخ دیروز» کارگاه آموزشی «رمزنگاری در تاریخ» را با تدریس «صمد کاوسی رکعتی» برگزار می‌کند.

برای آشنایی بیشتر با سرفصل‌ها، زمان برگزاری و نحوه ثبت‌نام به اینجا مراجعه کنید.

@Dirooz_history

🔐 رمزنگاری؛ در تاریخ علم و دانشگاه

رمزنگاری را معمولاً با مفاهیمی چون «محرمانگی»، «امنیت» و «پنهان‌کردن اطلاعات» می‌شناسیم؛ اما برای مورخ، رمزنگاری می‌تواند چیزی فراتر از یک فن یا موضوع فنی باشد:‎ یک منبع، یک عمل ارتباطی و در نهایت یک موضوع تاریخی.‎

در یکی از نخستین صورت‌بندی‌های مهم این حوزه، آلبرت.سی لیتون مفهوم «رمزگشایی تاریخی» را برای رمزگشایی اسناد تاریخی‌ای به کار برد که کلیدشان از میان رفته یا در دسترس نیست.‎ از نگاه او، بسیاری از اسناد رمزگذاری‌شده‌ای که قرن‌ها در آرشیوها باقی مانده‌اند، در صورت رمزگشایی می‌توانند اطلاعات تاریخی و ادبی ارزشمندی آشکار کنند.‎

اما مطالعات جدیدتر، دامنه پرسش را گسترش داده‌اند.‎ پوپارد در مقاله «رمزنگاری روزمره» پیشنهاد می‌کند رمزنگاری را در متن اجتماعی و فرهنگی آن مطالعه کنیم؛ نه فقط دربارها، دولت‌ها و دیپلمات‌ها، بلکه در میان کاربران عادی و با استفاده از طیف گسترده‌تری از منابع.‎ در این نگاه، خودِ شیوه استفاده از رمزنگاری و تصور مردم از آن نیز موضوع تاریخ است.‎

بندک لانگ نیز در مقاله تازه خود، این تحول را حرکت «از رمزها به زمینه‌ها» می‌نامد: او در‎ پژوهش تاریخی خود رمزنگاری از تمرکز صرف بر رمزگشایی فنی به سوی مطالعه رمز به‌عنوان یک کنش اجتماعی و ارتباطی حرکت کرده است؛ یعنی اینکه چه کسی، در چه شرایطی، برای چه مخاطبی و با چه هدف سیاسی یا ارتباطی از رمز استفاده می‌کرد.‎

این مسیر را می‌توان در تاریخ ایران نیز پی گرفت.‎ پژوهش صمد کاوسی رکعتی درباره «رمزنگاری در دوره قاجار؛ گذر از رمزنگاری سنتی به رمزنگاری نوین» نشان می‌دهد که تاریخ رمزنگاری در ایران را نیز می‌توان در پیوند با تحولات تاریخی و گذارهای دوره قاجار بررسی کرد؛ از سنت‌های قدیمی رمزنگاری و حروف رمزی تا صورت‌های جدیدتر رمزنگاری و در نهایت شکل‌گیری دانش نوین رمزشناسی در ایران.‎

◽️از این منظر، رمزنگاری برای تاریخ‌پژوهی دست‌کم از چهار جهت اهمیت دارد:‎
- رمزگشایی:‎ بازخوانی اسنادی که به دلیل رمزگذاری برای ما ناخوانا مانده‌اند؛
- تاریخ ارتباطات:‎ فهم اینکه افراد و نهادها چگونه اطلاعات حساس را منتقل می‌کردند؛
- تاریخ اجتماعی و فرهنگی:‎ مطالعه کاربران، شیوه‌های یادگیری و کاربردهای روزمره رمز؛
- تاریخ فناوری و دانش:‎ بررسی تحول ابزارها، روش‌ها و دانش رمزنگاری از سنتی تا مدرن.‎

بنابراین، رمزنگاری برای مورخ فقط «چیزی برای شکستن» نیست.‎ خودِ رمز، شیوه تولید و استفاده از آن، شبکه ارتباطی میان فرستنده و گیرنده و حتی تلاش برای پنهان‌کردن اطلاعات، همگی می‌توانند به موضوع پژوهش تاریخی تبدیل شوند.‎

◽️شاید بتوان مسیر تحول این نگاه را چنین خلاصه کرد:‎
از «چگونه رمز را بشکنیم؟» به «رمز برای چه استفاده می‌شد؟»  و سپس «رمزنگاری چه جایگاهی در فرهنگ، جامعه و تاریخ ارتباطات داشت؟»
و دقیقاً در همین نقطه است که رمزنگاری می‌تواند از یک مهارت فنی، به یکی از مهارت‌های تاریخ‌پژوهی تبدیل شود.‎

🔽 در جستار بعدی «گزارشی از یکی از تازه‌ترین کنفرانس‌های علمی بین‌المللی درباره رمزنگاری تاریخی» مورد توجه است و اینکه پژوهشگران امروز چگونه از رمزگشایی به‌عنوان یک مهارت در مطالعه و تحلیل اسناد تاریخی استفاده می‌کنند.

🔜 جستار دوم را اینجا بخوانید.

@Dirooz_history

رمزنگاری در تاریخ‌پژوهی؛ مهارتی کمتر دیده‌شده

به بهانۀ برگزاری کارگاه آموزشی «رمزنگاری» در مؤسسۀ تاریخ دیروز، در دو جستار پیش‌رو با  رمزنگاری و جایگاه آن در تاریخ‌پژوهی آشنا شوید.

اسناد رمزشده، نامه‌های محرمانه، دفترهای رمز و شیوه‌های رمزگشایی، خود می‌توانند بخشی از منابع و شواهدی باشند که مورخ در پژوهش تاریخی با آن‌ها مواجه می‌شود. در سال‌های اخیر نیز «رمزنگاری تاریخی» به حوزه‌ای میان‌رشته‌ای تبدیل شده که تاریخ، رمزگشایی، زبان‌شناسی، علوم رایانه و هوش مصنوعی را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
با این حال، رمزنگاری به‌مثابه یکی از مهارت‌های مورد نیاز در تاریخ‌پژوهی، در فضای آموزشی و پژوهشی ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پرسش همچنان جدی است که اگر مورخ در جریان پژوهش خود با یک نامه، سند یا دست‌نوشته رمزشده مواجه شود، چه دانش و مهارت‌هایی برای خواندن، تحلیل و رمزگشایی آن در اختیار دارد؟

از همین منظر، در این مجموعه دو جستار را با شما به اشتراک می‌گذاریم:

جستار اول | رمزنگاری در تاریخ علم و دانشگاه

جستار دوم | گزارشی از نهمین کنفرانس بین‌المللی رمزنگاری تاریخی


جستار اول را اینجا بخوانید.

@Dirooz_history

مؤسسۀ تاریخ دیروز برگزار می‌کند:

کارگاه آموزشی رمزنگاری در تاریخ
از رمزگشایی اسناد تا فهم شیوه‌های انتقال و حفاظت از اطلاعات در گذشته


در این کارگاه، با نگاهی تاریخی و پژوهشی، با مفهوم رمزنگاری و کاربردهای آن در مطالعه و تحلیل منابع تاریخی آشنا می‌شویم و بررسی می‌کنیم که رمزها و شیوه‌های رمزگذاری چگونه می‌توانند به عنوان بخشی از شواهد تاریخی مورد مطالعه قرار گیرند.

محورهای دوره عبارت‌اند از:

▫️ آشنایی با مفهوم رمزنگاری و جایگاه آن در تاریخ
▫️ رمزها و شیوه‌های انتقال محرمانۀ اطلاعات در منابع تاریخی
▫️ آشنایی با روش‌های رمزگشایی و تحلیل متون رمزگذاری‌شده
▫️ کاربرد رمزنگاری در پژوهش‌های تاریخی و مطالعات اسنادی

👤 مدرس:‎ صمد کاوسی رکعتی

پژوهشگر سازمان اسناد و کتابخانه ملی

🗓 زمان:‎ چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

🕔 ساعت: ۱۷ تا ۲۰

◽️ به‌صورت برخط (آنلاین)

◽️هزینه ثبت‌نام: ‎ ۶۰۰هزارتومان

🎓 تخفیف ویژه دانشجویان: ۵۰۰ هزارتومان

◽️با توجه به ماهیت کارگاهی ظرفیت ثبت‌نام محدود است.

🔖 صدور گواهی از مؤسسۀ تاریخ دیروز

برای ثبت‌نام و اطلاعات بیشتر:

⬅️ تلگرام:
@Dirooz_Admin
⬅️ ایمیل:
dirooz.institute@gmail.com

نویسندگان بر اساس شواهد موجود استدلال می‌کنند که این مقادیر بالا صرفاً به دلیل مصرف انبوه گوشت نبوده، بلکه بازتاب‌دهندۀ کشاورزی متمرکز و استفادۀ گسترده از فضولات و کودهای حیوانی برای تقویت خاک در یک قلمرو جغرافیایی محدود و پرجمعیت در مخروط‌‌‌‌افکنۀ آبرفتی دشت قزوین است. این پدیده، گواهی استوار بر یکجانشینی و مدیریت پیشرفتۀ زمین زراعی است. همچنین تفاوت معنادار در مقادیر کربن میان زنان و مردان، نشان‌دهندۀ تفاوت‌های ظریف در منبع تأمین غلات یا الگوی مصرفی میان جنسیت‌هاست.
۳. سنجش میزان مهاجرت و خاستگاه جغرافیایی (آنالیز استرانسیم رادیوژنیک)
یکی از پیشرفته‌ترین بخش‌های این پروژه، تحلیل نسبت ایزوتوپ رادیوژنیک استرانسیم در مینای دندان ۶۰ فرد از این گورستان بود تا مشخص شود چه میزان از جمعیت محلی و چه تعداد مهاجر بوده‌اند.
✅ علاقه‌مندان و پژوهشگران می‌توانند جزئیات دقیق آماری و نمودارهای آزمایشگاهی این پژوهش را در سه مقالۀ زیر دنبال کنند:

1. Human remains from Qareh Tepe, Iran, 2019
Trębicka, J., Dehpahlavan, M., Farnam, E., Alinezhad, Z., Mollabeirami, M., & Sołtysiak, A. (2019). Human remains from Qareh Tepe, Iran. Journal of Short Reports/University of Warsaw Publications

2. Isotopic Insight Into the Human Diet at Qareh Tepe, Iran, During the Iron Age (c. 1200–750 BCE)
Trębicka, J., Dehpahlavan, M., Fetner, R., Alinezhad, Z., Farnam, E., Mollabeirami, M., & Sołtysiak, A. (2025). Isotopic insight into the human diet at Qareh Tepe, Iran, during the Iron Age (c. 1200–750 BCE). International Journal of Osteoarchaeology.

3. Human Mobility at Qareh Tepe, Iran, During the Iron Age (c. 1200–750 BCE)
Trębicka, J., Dehpahlavan, M., Alinezhad, Z., Farnam, E., & Sołtysiak, A. (2025). Human mobility at Qareh Tepe, Iran, during the Iron Age (c. 1200–750 BCE). Archaeometry.

📌منبع: سایت دانشگاه تهران/ ۹ شهریور ۱۴۰۵

📝 فتامل

✍ حسن حضرتی

✅ در جستار جدیدی که از این بنده با عنوان «زوال دانش تاریخ به‌مثابه رشته دانشگاهی» منتشر شد، توجه همکارانم در گروه‌های علمی تاریخ را به این موضوع جلب کردم که تاریخ باید از متن‌محوری خارج شود و به سمت علوم تجربی و تحقیقات آزمایشگاهی پیش برود تا حرفی برای گفتن داشته باشد؛ راهی که علومی مانند جغرافیا و باستان‌شناسی رفتند و ما هنوز نرفته‌ایم. نتیجۀ این تغییر شیفت برای نمونه در باستان‌شناسی، پژوهش‌هایی مانند مورد پایین است که به تازگی منتشر شده است.  راستی! آخرین یافتۀ علمی پژوهشگران تاریخ در گروه‌های علمی کشور چیست و در چه ژورنال بین‌المللی انتشار یافته است؟؟؟ صد البته، آنچه این روزها از تکاپوی استادان تاریخ در فضای علمی/رسانه‌ای کشور شاهدیم، دعوا با استادان علوم دیگر بر سر کاشانی و مصدق و کودتای 28 مرداد و... است. واقعاً جای پرسشی اساسی است که دانش ما چرا حتا توان این را ندارد به دیگران ثابت کند که مثلاً رخداد 28 مرداد کودتا بوده یا خیر؟ دلیلش البته کاملاً واضح است: زیرا توصیف عمیق و گسترده را وانهاده و به تحلیل روی آورده‌ایم. میدان تحلیل و تفسیر هم بالطبع جایی است که هر کسی فهم و برداشت و تشخیص خود را از رویداد ارائه می‌کند. بنابراین طبیعی است کسی با دستگاه فکری خود رویدادی را انقلاب بنامد و آن دیگری شورش و یکی کودتا بنامد و آن دیگری جابجایی قانونی کارگزاران حکومت. یکی صاحب‌نظری را شیاد بنامد و آن دیگر مصلح اجتماعی و... .
بگذریم. در زیر بخوانید یافتۀ جدید استادان باستان‌شناس را. ضمن عرض تبریک به دوست عزیزم دکتر مصطفی ده‌پهلوان و همکاران محترم ایشان.   
✅ «نتایج پنج سال پژوهش‌های مشترک و مستمر گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران و مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه ورشو لهستان بر روی بقایای اسکلت‌های انسانی گورستان عصر آهن ۲ و ۳ (حدود ۱۱۰۰ تا ۷۵۰ پیش از میلاد) در محوطۀ قره‌تپه سگزآباد، در قالب سه مقالۀ علمی در نشریات معتبر بین‌المللی منتشر شد. این دستاوردها که با به‌کارگیری دقیق‌ترین روش‌های آزمایشگاهی آرکئومتری (باستان‌سنجی) به دست آمده است، تصویر سنتی و فرضیه‌های پیشین دربارۀ ساختار اجتماعی، رژیم غذایی و میزان تحرک جوامع فلات مرکزی ایران را در آستانۀ شکل‌گیری امپراتوری ماد دگرگون می‌کند.
✅ به گزارش روابط‌عمومی دانشگاه تهران، این پروژۀ بین‌المللی به سرپرستی مشترک دکتر مصطفی ده‌پهلوان عضو هیأت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران و رئیس هیأت کاوش قره‌تپه سگزآباد و پروفسور آرکادیوش سولتیشیاک از دانشگاه ورشو به همراه تیمی از پژوهشگران ایرانی و بین‌المللی از جمله جوانا تربیکا، رافائل فتنر، الهام فرنام، مرجان ملا‌بیرامی و زهرا علی‌نژاد انجام شده است.

🔻تغییر در فرضیۀ کوچ‌روهای دشت قزوین

✅ در دهه‌های گذشته، به دلیل تمرکز یافته‌های باستان‌شناسی بر گورستان‌ها و کمبود شواهد استقراری واضح، فرضیۀ غالب این بود که فلات مرکزی ایران در عصر آهن عمدتاً محل زیست دامداران کوچ‌رو بوده است. با این حال، نتایج پژوهش‌های ایزوتوپی و استخوان‌شناختی این تیم مشترک، نشان می‌دهد که ساکنان قره‌تپه در اواخر هزارۀ دوم و اوایل هزارۀ اول پیش از میلاد، جامعه‌ای یکجانشین، کشاورز دامدار و دارای پیوند عمیق با بوم‌سازگان محلی بوده‌اند.

🔻سه محور اصلی یافته‌های علمی پروژه:
۱. سلامت، تغذیه و آسیب‌شناسی استخوانی (مطالعۀ انسان‌شناسی زیستی)
در بررسی‌های استخوان‌شناسی که بر روی حداقل ۵۲ فرد (شامل ۱۸ مرد، ۹ زن، ۴ بزرگسال با جنسیت نامشخص و ۲۱ نوزاد و کودک) انجام شد، شاخص‌های تنش اسکلتی و بیماری‌های کهن مورد بررسی قرار گرفت:
🔸بیماری‌های دهان و دندان: شیوع پوسیدگی دندان در سطح افراد حدود ۲۱ درصد ثبت شد که نشان‌دهندۀ دسترسی مداوم به کربوهیدرات‌ها و مواد نشاسته‌ای حاصل از کشاورزی است.
🔸استرس‌های فیزیولوژیک: نشانه‌هایی از فقر آهن و کم‌خونی فیزیولوژیک در طاق جمجمه و سقف حدقۀ چشم (پوتیک هایپروستوزیس و کریبرا اوربیتالیا) ثبت شد که در بزرگسالان فراوانی بیشتری نسبت به کودکان داشت.
🔸شواهد تروما و درگیری: در این میان، نشانه‌هایی از تروما ناشی از ضربات با اجسام برنده و کند روی جمجمۀ دو مرد بالغ و یک زن ثبت شد که گویای وجود تنش‌های اجتماعی یا درگیری‌های فیزیکی در میان جوامع آن دوره است.
۲. بازسازی رژیم غذایی از طریق تحلیل ایزوتوپ‌های پایدار (کربن و نیتروژن)
پژوهشگران با آنالیز ایزوتوپ‌های پایدار کربن و نیتروژن بر روی ۵۳ نمونه عاج دندان انسانی و ۳۰ نمونۀ حیوانی، به نتایج بی‌سابقه‌ای دست یافتند. میزان نیتروژن در کلاژن دندان‌های ساکنان قره‌تپه به طور غیرعادی بالا بود؛ بسیار بالاتر از محوطه‌های همزمان دیگر در فلات ایران.

🔻ادامه در فرسته بعد👇👇

✍ وقتی یک مورخ مسلمان از گذشته سخن می‌گوید، آیا با «گذشته تاریخی» مواجهیم یا با گذشته‌ای که از پیش در افق باورهای ایمانی معنا یافته است؟
آیا مورخان در روایت و تبیین گذشتۀ تاریخی، ذیل دستگاه‌های فکری الهیاتی حرکت می‌کرده‌اند یا می‌توان از استقلال «دانش و حرفه تاریخ» در تاریخنگاری اسلام آغازین سخن گفت؟

◽️در کتاب «امر تاریخی، امر ایمانی در تاریخ‌نگاری اسلام نخستین» نسبت میان دانش تاریخی و امر الهیاتی نه به‌عنوان یک پیش‌فرض، بلکه به‌مثابه مسئله‌ای تاریخی و قابل بررسی در متن منابع نخستین بازخوانی شده است.

◽️ در نشست نقد و بررسی این کتاب، ناقدان بر اهمیت مراجعه به منابع اصلی، مسیر انتقال روایت‌ها و شناخت گفتمان شکل‌دهنده به آنها تأکید کردند. همچنین بر ضرورت نگاه میان‌رشته‌ای و گفت‌وگوی تاریخ با الهیات، حدیث، کلام، فلسفه و مطالعات ادیان تأکید شد.
در پایان، فاطمه بختیاری ضمن پاسخ به نقدها، این پژوهش را گامی برای ادامه مطالعات میان‌رشته‌ای درباره تاریخ اسلام نخستین دانست.

ویدئوی کامل این نشست را میتوانید در کانال یوتیوب موسسه ببینید.



با تشکر از محمدجواد محمدحسینی که در ضبط ویدئو یاری رساندند.

@dirooz_history

🎧 پوشهٔ شنیداری نشست نقد و بررسی کتاب «امر تاریخی، امر ایمانی در تاریخ‌نگاری اسلام نخستین»

نشست نقد و بررسی کتاب امر تاریخی، امر ایمانی در تاریخ‌نگاری اسلام نخستین نوشتۀ فاطمه بختیاری، با سخنرانی علی بهرامیان، لیلا هوشنگی، حسن حضرتی و فاطمه بختیاری با همکاری خانۀ فرهنگ دبا، نشر یام و موسسۀ تاریخ دیروز در تاریخ ۲ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.


@Dirooz_history

#نقد_کتاب
#امر_تاریخی_امر_ایمانی
#تاریخ_اسلام
#تاریخ_نگاری

گزارش تصویری نشست نقد و بررسی کتاب «امر تاریخی، امر ایمانی در تاریخ‌نگاری اسلام نخستین»

نشست نقد و بررسی کتاب امر تاریخی، امر ایمانی در تاریخ‌نگاری اسلام نخستین نوشتۀ فاطمه بختیاری، با حضور علی بهرامیان، لیلا هوشنگی، حسن حضرتی و فاطمه بختیاری برگزار شد.

در این نشست که با همکاری خانۀ فرهنگ دبا، نشر یام و موسسۀ تاریخ دیروز برگزار شد، نسبت میان معرفت تاریخی و معرفت ایمانی در سنت فکری مسلمانان نخستین، و امکان تمایز میان «امر تاریخی» و «امر ایمانی» مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

📷 در این پست، تصاویری از این نشست را می‌بینید.

🎧 پوشه شنیداری نشست به زودی منتشر خواهد شد.

@Dirooz_history

#نقد_کتاب
#امر_تاریخی_امر_ایمانی
#تاریخ_اسلام
#تاریخ_نگاری