♈️ نگاهی کوتاه به #دانش و #شکوفه؛ اولین و دومین نشریه زنان در ایران

✍ ابراهیم جعفری
🌍 دهکده جهانی
@dehkade_jahan

✅ در جریان انقلاب مشروطه، زنان ایران دوشادوش مردان پا به عرصه اجتماعی و سیاسی نهادند و در وقایع متعدد مانند تظاهرات و تشکل‌های آزادی‌خواهی شرکت نموده و به ستیز با استبداد محمدعلی‌شاه برخاستند تا این که شاه از سلطنت خلع و مشروطیت به وقوع پیوست. از آن پس به مشارکت در امور اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پرداختند که توسعه روزنامه‌نگاری از جمله آن هاست.

 ✅ اولین نشریه زنان ایران در سال ۱۹۰۷ میلادی توسط یک بانوی پزشک در حالی انتشار یافت که در منطقه خاورمیانه و جهان اسلام نمونه آن را نمی‌توان یافت؛ دوره‌ای که زنان ایران در شمار متجددترین زنان دنیا درآمدند.
🔹امتیاز نشریه دانش در ۸ شهریور ۱۲۸۹ هجری شمسی به‌ نام خانم دکتر سمیه کحال صادر شد و مفاد آن به‌ ترتیب شامل نسوان و دوشیزگان، علم خانه‌داری، بچه‌داری و مسئله بهداشت و سلامت زنان و اطفال بود.

✅ هفته نامه دانش که در هشت صفحه منتشر می‌شد، علاوه بر تهران و سایر شهرهای ایران، در ممالک دیگر نیز انتشار می یافت. گواه آن سرصفحه مجله است که قیمت اشتراک سالانه در بلاد خارجه را ۷ فرانک اعلام کرده است.
🔹دکتر کحال در پیشگفتار اولین شماره، منظور از چاپ و انتشار مجله را «تحصیل اخلاق حسنه خانم‌های محترمه» بیان می‌کند. از این رو دانش که اطلاعات پزشکی را در اختیار خوانندگان خود قرار می‌داد، آنان را هر چه بیشتر مجذوب می‌ ساخت.
🔸نخستین بانوی روزنامه‌نگار ایرانی به دلیل انجام فعالیت‌های اجتماعی نزد میسیونرهای آمریکایی که در ایران به امور خیریه می‌پرداختند، پزشکی آموخت و از سوی آنان اجازه یافت به مداوای چشم بیماران بپردازد؛ به گونه ای که می توان او را اولین چشم پزشک زن ایران قلمداد کرد.
🔹از آنجا که با مباحث پزشکی آشنایی داشت، مقالاتی در زمینه های حفظ الصحه هنگام شیوع وبا و سرما خوردن اطفال منتشر کرد. از نمونه‌های جالب توجه تاکید او بر حفاظت از دندان کودکان است: «چیزی که در خصوص اطفال بسیار اهمیت دارد، این است که باید کمال مواظبت را در حفظ دندان‌های آنان بنمایند. گمان نکنید که با کِرم خوردگی دندان، فقط درد دندان عارض می‌شود، بلکه اسباب خرابی مزاج او نیز می‌شود. دندان که فاسد شد، سردرد و سقوط اشتها و بی‌خوابی و نداشتن میل به کار و شغل شده و تمام حالات ما فاسد خواهد شد».

✅ دکتر کحال با چاپ مطالبی مانند: «خطاب به دوشیزگان» و «کلمات حکمت آمیز» به آموزش و پرورش آنان همت گمارده و سوادآموزی و تحصیل علم را امری واجب برای زنان برمی‌شمرد.
🔹در یکی از مقالات مجله آمده است: «خانم نجیبه محترمه اگر سواد ندارد، باید فوراً در پی تحصیل سواد برآید و درس بخواند؛ زیرا زن بی‌سواد صاحب عقل و تمیز نخواهد شد و اگر سواد دارد، باید بیشتر اوقات خویش را مصروف روزنامه خواندن نماید؛ زیرا کسی که روزنامه می‌خواند، همه چیز می‌داند».
🔸در پایان سرمقاله شماره نخست این نشریه تأکید شده است: «خانم‌هایی که سواد خواندن ندارند، بر آقایان محترم فرض است که این جریده را برای آنان هر هفته بخوانند تا از این فیض محروم نمانند، بلکه همین معنی سبب شود که تحصیل سواد نیز بفرمایند».
🔻نشریه «دانش» با وجود آن که نخستین تجربه زنان در عرصه روزنامه‌نگاری به‌ شمار می‌رفت، در تحقق اهداف آموزشی و اجتماعی خود تا حد زیادی موفق عمل کرد و در شناساندن زنان به جامعه گام‌های مؤثری برداشت.

✅ اگرچه دانش نخستین نشریه زنان بود؛ اما نشریه «شکوفه» با سردبیری مریم عمید را می‌توان نخستین روزنامه مصور زنان، از لحاظ کیفیت و حجم معرفی کرد.
🔻جریده ای که صفحه آخر آن به کاریکاتورهای طنز اختصاص داشت، با این بیت آغاز می‌شد:
باد آمد و بوی عنبر آورد
بادام شکوفه بر سر آورد.
تصاویر طنز شکوفه باعث شد تا این نشریه بین زنان طرفدار پیدا کند؛ تصاویری همچون دعوای عروس و مادر شوهر، رسم چهارشنبه‌سوری، گفتگوی زنان با یکدیگر و...
🔹این نشریه علاوه بر موضوع های روزمره زندگی زنان، برای اولین بار به مسائل سیاسی نیز پرداخت. مریم عمید در شکوفه، مقالاتی درباره آموزش مردان و این که چگونه باید با زنان رفتار کنند چاپ می‌کرد و به مردان تأکید می‌کرد این نشریه را برای زنانی که سواد ندارند، بخوانند.

✅ از فحوای نشریه شکوفه آشکار است که خانم عمید به شکلی دلسوزانه به نقد مشکلات اجتماعی پرداخته و به جای لحن خشک و بی روح و پند آموزی‌ های متکبرانه، به همدلی با بانوان مخاطب خود نشسته و به نصیحت عالمانه ایشان همت گماشته است.
🔹با این وصف به نظر می‌آید که حساسیت ها و دید نقادانه وی، دقیق تر از اغلب مردان هم‌طراز عصر خود بوده است.
🔸در عشق و علاقه مریم عمید به روزنامه نگاری، همین بس که او یک بار تمام جا استکان های نقره خود را فروخت تا بتواند مخارج چاپ نشریه شکوفه را بپردازد.

🔻یادشان گرامی باد