#سؤال_ ۵۵۲
📌موضوع: آیا برای گرفتن ثواب نماز اشراق باید بعد از فجر در همان‌جا بنشینیم؟
❓سؤال:
در حدیث شریف آمده است که هر کس نماز فجر را با جماعت ادا کند، سپس تا طلوع آفتاب به ذکر خداوند مشغول باشد و بعد از آن دو رکعت نماز بخواند، پاداش حج کامل و عمره کامل برای او نوشته می‌شود.
با توجه به این توضیح، آیا برای تحصیل این ثواب لازم است شخص حتماً در همان جای نماز بنشیند، یا کافی است در این فاصله زمانی به ذکر و عبادت مشغول باشد، هرچند در حال حرکت یا اشتغال به امور دیگر باشد؟ و نیز آیا نماز اشراق همان نماز ضحی است یا نماز جداگانه‌ای محسوب می‌شود؟
✍️الجواب:
نماز اشراق و چاشت در احادیث مبارکه دارای انواع گوناگون فضایل و برکات است. برخی از این فضایل عمومی هستند و در آنها شرط نشستن در همان جای نماز فجر و مشغول بودن به ذکر ذکر نشده است؛ مانند ادا شدن صدقه اعضای بدن، کافی شدن خداوند برای همه حاجت‌ها، و حفظ شدن انسان از امور ناخوشایند و مانند آن.
پس این فضایل برای هر مسلمانی که نماز اشراق یا چاشت را بخواند حاصل می‌شود، هرچند بعد از نماز فجر به سخن یا کار دنیویِ جائز مشغول شده باشد۔
اما بعضی فضایل خاص هستند که در آنها قید شده است انسان بعد از نماز فجر تا وقت نماز اشراق یا چاشت در جای نماز خود بنشیند و به ذکر و خیر مشغول باشد؛ مانند ثواب حج و عمره کامل و آمرزش فراوان گناهان۔
بنابراین در چنین احادیثی مقصود اصلی نشستن نیست، بلکه این است که انسان در تمام این مدت در ذکر و کار خیر مشغول باشد؛ چه در همان‌جا بنشیند، یا از جای خود برخاسته و در بخشی از مسجد ذکر کند، بلکه اگر در حال ذکر به خانه هم برود و همان‌جا نماز اشراق را ادا کند نیز این فضیلت حاصل می‌شود۔
البته افضل و مستحب آن است که در همان جایی که نماز فجر خوانده نشسته و به ذکر مشغول باشد، زیرا:
روش مبارک پیامبر ﷺ همین بوده است.
آن حضرت این کار را دوست می‌داشتند.
نشستن بعد از فجر در همان محل و اشتغال به ذکر، خود به‌طور مستقل مستحب است۔
پس پاسخ سؤال این است که اگر شما بعد از نماز فجر به امور دنیوی مشغول نمی‌شوید، بلکه به اذکار، تلاوت قرآن، بیان تفسیر، دعا، سلام‌دادن به مسلمانان، صلوات بر پیامبر ﷺ و خواندن دلائل الخیرات و مانند آن مشغول هستید، فضایل ذکرشده در احادیث برای نماز اشراق و چاشت را به دست خواهید آورد؛ زیرا همه اینها داخل در ذکر و کار خیر است۔
چنانچه علامه علی قاری هروی رحمه‌الله نیز در شرح الحصن الحصین فرموده‌اند که مراد از «قعود» نشستن نیست، بلکه ملاک، اشتغال به ذکر در این مدت است تفاوتی ندارد که شخص به مسجد باشد یا جای دیگر.و این دو رکعت «نماز اشراق» نام دارد که غیر از سنت نماز ضحی می‌باشد. والله اعلم بالصواب
قوله ( ثم قعد يذكر الله تعالى ) أفاد العلامة القاري في شرح الحصن الحصين أن القعود ليس بشرط وإنما المدار على الاشتغال بالذكر هذا الوقت
قوله ( ثم صلى ركعتين ) ويقال لهما ركعتا الإشراق وهما غير سنة الضحى. حاشية الطحطاوي على مراقي الفلاح - ط. بولاق (ص: 121)
”(قال رسول اللہ صلى اللہ عليه وسلم: من قعد) أي: استمر (في مصلاه) : من المسجد أو البيت مشتغلا بالذكر أو الفكر، أو مفيدا للعلم، أو مستفيدا، أو طائفا بالبيت (حين ينصرف من صلاة الصبح حتى يسبح ركعتي الضحى لا يقول) ، أي: فيما بينهما (إلا خيرا) : وهو ما يترتب عليه الثواب، واكتفى بالقول عن الفعل. (غفر له خطاياه وإن كانت أكثر من زبد البحر )“. (مرقاۃ المفاتیح شرح مشکاۃ المصابیح،باب صلوٰۃ الضحیٰ،ج03،ص 982،دار الفکر ،بیروت)
الذي صلى فيه، فلا ينافيه القيام لطواف أو لطلب علم أو مجلس وعظ في المسجد، بل وكذا لو رجع إلى بيته واستمر على الذكر“(مرقاۃ المفاتیح ،باب الذکر بعد الصلوٰۃ،ج02،ص 770،دار الفکر ،بیروت)
”وفیہ اشارۃ الیٰ أنہ لا یلزمہ أن یقعد فی مکانہ الذی صلیٰ فیہ بل لہ أن یتحول عن الصف الی الموضع الذی أراد أن یجلس فیہ لذکر أو تلاوۃ أو تعلم أو تعلیم ،فان المقصود الأصلی انما ھو اشغال الوقت بالذکر الالٰھی و لو فی بیتہ أو دکانہ ۔نعم! فی محلہ أکمل و فی مسجدہ أفضل و فیہ ایماء الیٰ أن المسجد کلہ مکان واحد و موضع واحد متحد حکما“(الحرز الثمین شرح الحصن الحصین،جلد 01،ص 191،194،مطبوعہ ریاض)
👤 کتبه: محمد امینی هروی
📩 سؤالات شرعی خویش را ارسال نمایید:
📱 @Mofti_mohammad_Amini
📱 مفتی عبدالجلیل محمدی: @Mohammady363
🌐 کانال رسمی دارالإفتاء مدرسه احیاء العلوم – هرات
➡️ @DaruleftaaAehyaa