چهارطبقه

(۱۲۰۳) بازپس‌گیری فضا
@CharTabaqeh

بنیاد چهارطبقه همزمان با ششمین سالگرد آغاز فعالیت خود، برگزار می‌کند:

توسعه‌ی مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی: پروژه یا رویکرد؟

با سخنرانی
دکتر شهاب‌الدین کرمانشاهی
عضو هیأت‌علمی دانشکده‌ی شهرسازی دانشگاه تهران

سه‌شنبه ۱۸ / مرداد / ۱۴۰۱ - ساعت ۱۷ تا ۱۹
مشهد، بلوار‌ وحدت، وحدت ۳/۱، روبه‌روی پارک میر، مکتب بافت

(مکتب بافت، مرکز فرهنگی تازه‌تأسیس در بافت پیرامون حرم مطهر است، که یک کتاب‌خانه‌ی تخصصی مشهدشناسی و مرکز مطالعات بافت تاریخی را در خود جای داده است.)
@MaktabeBaft
@CharTabaqeh

🔺توسعه‌ی شرق

توسعه‌ی نامتوازن مشهد طی دهه‌ها سبب شده تمرکز نسبی زیرساخت‌ها و امکانات شهری در حوزه‌های غربی شهر رخ دهد، و حوزه‌های شرقی از روند توسعه‌ی شهری عقب بمانند.
تعدد و وسعت سکونت‌گاه‌های شهروندان شرق مشهد که گاه برچسب‌هایی چون «محله‌ی کم‌برخوردار»، «بافت فرسوده»، «اسکان غیررسمی» یا «حاشیه‌نشینی» بر آن‌ها زده می‌شود، گویای واقعیت توسعه‌ی نامتوازن شهر است و جبران این عدم‌توازن، نیازمند توجه جدی مدیران و شهروندان مشهد است.

در چنین شرایطی، وجود اراضی وسیع در حوزه‌های شرقی محدوده‌ی قانونی شهر، فرصتی کم‌نظیر برای اصلاح روند گذشته و برقراری دوباره‌ی توازن توسعه میان شرق و غرب مشهد است. شناخت دقیق شرایط اجتماعی و اقتصادی شهروندان حوزه‌های شرقی مشهد و پیش‌بینی مراکز کار و فعالیت متناسب با توانایی‌ها و مهارت‌های ایشان در کنار توسعه‌ی فضاها، زیرساخت‌ها و امکانات عمومی و حمایت از ساخت‌وساز واحدهای مسکونی «قابل‌استطاعت» می‌تواند موجب بهبود تدریجی شرایط اجتماعی و اقتصادی شهروندان این حوزه‌ها شود و به‌جای تکرار تجربه‌ی «اعیانی‌سازی»، زمینه‌ی «توانمندسازی» ساکنان و توسعه‌ی پایدار حوزه‌های شرقی را فراهم آورد.

به‌نظر می‌رسد در شرایطی که اراضی وسیع قابل‌توسعه درون محدوده‌ی قانونی شهر وجود دارد و فرصت توسعه‌ی حوزه‌های شرقی با استفاده‌ی متناسب از این اراضی وجود دارد، تمرکز بر اراضی واقع در حریم شهر و پیش‌بینی گسترش مرزهای شهر، ناشی از انگیزه‌هایی به‌جز توانمندسازی ساکنان حوزه‌های شرقی و برقراری توازن و عدالت اجتماعی است.
@CharTabaqeh

(۱۲۰۲) توسعه‌ی شرق
@CharTabaqeh

🔺به‌سوی شرق ۵: مرکزیت حرم

سابقه‌ی سکونت در روستاهایی نظیر نوغان و سناباد، به سالیان پیش از شهادت امام رضا (علیه‌السلام) برمی‌گردد، اما شکی نیست که محرک اصلی توسعه‌ی «مشهد» و کانون توسعه‌ی آن مرقد مطهر امام رضا (علیه‌السلام) بوده است. پس از توسعه‌ی اندام‌واره‌ی شهر طی قرن‌ها که موجب ایجاد ساختاری شعاعی-حلقوی (شبکه‌ی تارها و پودهای تاریخی) پیرامون حرم مطهر شد، در دوره‌ی پهلوی روند گسترش شهر سرعت گرفت و ادامه‌ی این روند در سال‌های پس از انقلاب نیز موجب رشد شهر تا مرزهای کنونی شد.
اکنون پس از گذشت چهار دهه از انقلاب و سه دهه پس از اجرای طرح پیشین مرکز شهر مشهد، کمیت و کیفیت ساخت‌وسازها در بافت پیرامون حرم مطهر و «دبی‌سازی» مرکز شهر مشهد به‌گونه‌ای است که محوریت معنایی حرم مطهر تحت‌الشعاع قرار گرفته است. به‌نظر می‌رسد در شرایط موجود، مدیران شهری می‌توانند اولویت کاری خود را به‌جای تمرکز بر تصورهای ذهنی از جمله مرکزیت فیزیکی حرم، بر واقعیت‌های عینی بافت پیرامون حرم و اصلاح روند ساخت‌وسازهای ضدتوسعه‌ی این بافت متمرکز کنند.
@CharTabaqeh

(۱۲۰۱) به‌سوی شرق ۵: مرکزیت حرم
@CharTabaqeh

🔺به‌سوی شرق ۴: هزینه‌ی زیرساخت‌ها

گسترش مرزهای شهر، فارغ از صحت استدلال‌های پشتیبان آن، مستلزم آماده‌سازی اراضی و احداث زیرساخت‌های جدید است و هزینه‌های قابل‌توجهی را در بر خواهد داشت. هرچند آماده‌سازی اراضی و سرمایه‌گذاری برای توسعه‌ی زیرساخت‌ها را نمی‌توان به‌صورت کلی نفی کرد، اما با توجه به شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه، اتخاذ تصمیمی که مستلزم توسعه‌ی وسیع زیرساخت‌های شهری جدید باشد، زمان‌بندی و تحقق‌پذیری توسعه را متأثر می‌سازد.
در چنین شرایطی، استفاده از فرصت‌های توسعه‌ی درون محدوده‌ی شهر با صرفه‌جویی در هزینه‌های توسعه‌ی زیرساخت‌ها و تجهیزات و تأسیسات شهری همراه خواهد بود.
@CharTabaqeh

(۱۲۰۰) به‌سوی شرق: هزینه‌ی زیرساخت‌ها
@CharTabaqeh

🔺به‌سوی شرق ۳: ظرفیت مشهد

شهر مشهد به‌واسطه‌ی وجود کانون‌های مهم مذهبی و فرهنگی، به‌خصوص حرم مطهر امام رضا (علیه‌السلام) سالانه میزبان حضور میلیون‌ها زائر و گردشگر داخلی و بین‌المللی است. برنامه‌ریزی برای ایجاد زیرساخت‌های میزبانی و سکونت موقت این زائران و گردشگران، متناسب با شرایط اجتماعی-اقتصادی متنوعِ همه‌ی گروه‌ها، امری ضروری است؛ اما پرسش اساسی دیگر درباره‌ی جمعیت دائمی شهر مشهد آن است که محیط و منابع طبیعی این شهر ظرفیت پاسخ‌گویی به نیازهای زندگی شهری چند نفر را داراست. شهری که با بحران‌های جدی محیط‌زیستی نظیر بی‌آبی و فرونشست زمین روبه‌روست، تا کجا می‌تواند گسترش یابد و به چه میزان جمعیت می‌تواند پاسخ‌گو باشد، به‌نحوی‌که خسارت جبران‌ناپذیر بر منابع حیاتی شهر و توان زندگی نسل‌های آینده تحمیل نشود.
در میان تمامی صحبت‌های مطرح شده درباره‌ی گسترش مشهد به‌سوی شرق، پاسخ به پرسش‌های پیش‌گفته مغفول مانده و دغدغه‌هایی با ظاهر معنوی، جایگزین بیان ادله‌ی منطقی درباره‌ی (۱) چرایی گسترش مرز شهر و (۲) چگونگی و جهت گسترش مرز شده است. از تصمیم‌گیران مؤثر بر فرایند توسعه‌ی شهری انتظار می‌رود، در کنار سخنرانی سخنرانان، با انجام مطالعات علمی درباره‌ی ضرورت توسعه‌ی شهر و اتکا به نتایج آن، پشتوانه‌ای منطقی برای تصمیم‌گیری‌های شهری فراهم کنند.
@CharTabaqeh

(۱۱۹۹) به‌سوی شرق ۳: ظرفیت مشهد
@CharTabaqeh

🔺به‌سوی شرق ۲: توازن یا تقارن

مدیریت شهری مشهد با تأکید بر «توازن شهری» توسعه‌ی شهر مشهد در محور شرقی را در دستور کار خود قرار داده است. در واقع چنین مطرح شده که مشهد تاکنون به‌جای «توسعه‌ی متوازن» در دو محور غرب و شرق، به شهری با توسعه‌ی یک جانبه در محور غرب تبدیل شده و حرم مطهر رضوی دیگر در مرکز شهر قرار ندارد.
به‌نظر می‌رسد این مفهوم از توسعه‌ی شهری که در ذهن مسئولان شهر نقش بسته، بیشتر هماهنگ با مفهوم تقارن است و نه توازن، انگاره‌ای که نه‌تنها ریشه‌ای معنوی و بومی ندارد، بلکه خاستگاه خود را از شهرسازی رنسانس می‌گیرد. در این انگاره با تأکید بر انسان‌گرایی محض شهرها باید انعکاس‌دهنده‌ی تمایلات آرمان‌گرایانه به نظم و سازماندهی هندسی فضا باشند، از این‌رو بی‌هیچ ملاحظه‌ای نظم هندسی را جایگزین شبکه‌ی ارگانیک می‌کنند و هیچ محدودیتی برای خود در تخریب محیط قائل نیستند. در مقابل، انگاره‌ی توازن که ریشه‌ای معنوی و بومی در کشور ما دارد، به‌جای تمرکز بر اصل «تقارن» بر اصل «توالی» استوار است که همان تداوم و پیوستگی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری است.
@CharTabaqeh

(۱۱۹۸) به‌سوی شرق ۲: توازن یا تقارن
@CharTabaqeh

🔺به‌سوی شرق ۱: معنویت یا اقتصاد

برنامه‌ریزی برای توسعه‌ی یک شهر از یک‌سو متأثر از برنامه‌ریزی منطقه‌ای و آمایش سرزمینی است و از سوی دیگر، بر برنامه‌ریزی و طراحی حوزه‌های درون‌شهری اثرگذار است. در چنین زنجیره‌ای از برنامه‌های منطقی و به‌هم‌پیوسته می‌توان با توجه به مفاهیم بنیادین از جمله ظرفیت تحمل‌پذیر (Carrying Capacity) محیط، برای حدود و جهت توسعه‌ی شهری تصمیم‌گیری نمود.
در ماه‌های اخیر، بارها صحبت از بازنگری در مرزهای محدوده‌ی شهر در طرح جامع و توسعه‌ی مشهد به‌سوی شرق به میان آمده است، اما به‌جای استناد به مبانی برنامه‌ریزانه‌ی این تصمیم، ادعاهایی عجیب درباره‌ی ضرورت مرکزیت فیزیکی حرم مطهر مطرح شده یا فاصله‌ی آخرین قطعه‌ی غربی و آخرین قطعه‌ی شرقی مشهد نسبت به حرم مطهر مورد مقایسه قرار گرفته است.
به‌نظر می‌رسد فروکاستن نقش یک مرکز معنایی و نمادین، به بزرگی حرم مطهر امام رضا (علیه‌السلام) به نقطه‌ی مرکزی یک دایره‌ی فرضی، روکشی معنوی برای تصمیمی اقتصادی است که افزایش قیمت اراضی بزرگ‌مالکان شرق مشهد را به دنبال خواهد داشت.
@CharTabaqeh

(۱۱۹۷) به‌سوی شرق ۱: معنویت یا اقتصاد
@CharTabaqeh

🔺توسعه‌ی تبعیض

توسعه‌ی زیرساخت‌ها و امکانات مرتبط با حمل‌ونقل پاک و فعال، اقدامی مثبت در راستای گذار شهرها از خودرومحوری به پیاده‌مداری است. با این‌حال، شرایط بهره‌برداری از دوچرخه‌های اشتراکی مشهد، تبعیض‌آمیز است و فرصت استفاده از این امکانات شهری، از بانوان سلب شده است.

در این شرایط، سرمایه‌گذاری برای توسعه‌ی خدمات دوچرخه‌های اشتراکی، تا زمانی‌که با رفع تبعیض و تأمین حقوق شهروندی بانوان همراه نشود، عادلانه نخواهد بود. به بیان دیگر، اقدام کنونی مدیریت شهری، استفاده از سرمایه‌های عمومی شهر برای ارائه‌ی خدمات به نیمی از جمعیت شهروندان است و به همین دلیل اعتبار این اقدامات مورد تردید جدی است.
@CharTabaqeh

(۱۱۹۶) توسعه‌ی تبعیض
@CharTabaqeh

🔺طراحی شهریِ پادگان

مصوبه‌ی شورای عالی شهرسازی و معماری درباره‌ی اراضی پادگان، وضعیت شبکه‌ی معابر، کاربری اراضی و مساحت هریک را مشخص کرده است. هرچند این مصوبه در مقیاس کلان راه‌گشا و مؤثر است، اما فرصت طراحی محدوده‌ای با وسعت پادگان در مرکز شهر، فرصتی بی‌نظیر برای مشهد خواهد بود. تهیه‌ی یک چارچوب طراحی شهری، شامل ضوابط و اولویت‌های طراحی و اجرا، می‌تواند به برقراری هماهنگی میان ساخت‌وسازهای آینده و ایجاد فضاهای شهریِ پاسخ‌ده کمک کند و اراضی پادگان را به محدوده‌ای قابل‌دفاع از نظر طراحی شهری تبدیل کند.
@CharTabaqeh

(۱۱۹۵) طراحی شهریِ پادگان
@CharTabaqeh

🔺تأمین حقوق عامه در پادگان

بر اساس مصوبه‌ی کمیسیون ماده‌ی پنج و شورای عالی شهرسازی و معماری درباره‌ی اراضی ۱۸۸ هکتاری پادگان، ۱۳ هکتار همچنان با کاربری «نظامی» در اختیار ارتش خواهد بود و حدود ۲۳ هکتار به معابر اختصاص خواهد یافت. به‌این‌ترتیب از مجموع ۱۵۲ هکتار اراضی باقیمانده، حدود ۵۱ هکتار به فضای سبز و ۱۵ هکتار به خدمات متنوع (از مقیاس محله تا شهر) اختصاص خواهد یافت؛ در حالی‌که کاربری‌های انتفاعی از جمله اقامتی، مسکونی و مختلط به‌ترتیب حدود ۴، ۴۸ و ۳۴ هکتار از اراضی را پوشش خواهد داد.
به بیان دیگر، در اراضی قابل بهره‌برداری پادگان (به‌جز اراضی نظامی و معابر) نسبت میان کاربری‌های خدماتی عمومی و کاربری‌های انتفاعی، به‌میزان ۴۳.۵٪ و ۵۶.۵٪ است.

نکته‌ی کلیدی درباره‌ی طرح مصوب پادگان، پیگیری و نظارت دقیق بر اجرای مصوبه و تحقق کامل خدمات عمومی به‌نفع شهر و شهروندان است. تحویل کامل اراضی پادگان، برچیدن دیوارها و شفافیت کلیه‌ی اقدامات اجرایی، راه‌حلی مؤثر برای تضمین اجرای طرح و تأمین حقوق عمومی شهر و شهروندان است.
@CharTabaqeh

(۱۱۹۴) تأمین حقوق عامه در پادگان
@CharTabaqeh