🔺چرا بریتانیا ایران را مستعمره نکرد؟ (قسمت سوم / پایانی)

استقلال در سایه‌ی امپراتوری و جایگاه دولت ایرانی

✍️گردآوری و تدوین: کانال مطالعات اروپا و بریتانیا
سرمقاله‌ای تاریخی – ژئوپلیتیکی بر پایه‌ی پژوهش‌های دانشگاهی، اسناد دیپلماتیک و مکاتبات مأموران بریتانیایی

۶- چرا اشغال و اداره‌ی مستقیم ایران برای بریتانیا گزینه‌ای پرهزینه بود؟

تا پیش از این به امنیت هند، رقابت با روسیه، جنگ هرات و تلاش‌های سال ۱۹۱۹ پرداختیم. اما برای پاسخ کامل به پرسش اصلی باید به مسئله‌ی هزینه نیز توجه کنیم.

اداره‌ی مستقیم ایران مستلزم هزینه‌های نظامی، مالی و اداری قابل‌توجهی بود. ایران سرزمینی وسیع با مناطق جغرافیایی متفاوت، جمعیت پراکنده در بسیاری از نواحی و ساختارهای سیاسی محلی متعدد بود. تسلط بر بنادر یا مسیرهای ارتباطی لزوماً به معنای توانایی اداره‌ی پایدار سراسر کشور نبود.

در عین حال، تصرف ایران می‌توانست واکنش روسیه و دیگر قدرت‌ها را برانگیزد. رقابت بر سر ایران خود بخشی از معمای راهبردی بود: اقدامی که نفوذ بریتانیا را در کوتاه‌مدت افزایش می‌داد، ممکن بود در بلندمدت هزینه‌ی تقابل با رقیب را بالا ببرد.

عباس امانت در بررسی روابط ایران و بریتانیا به این نتیجه می‌رسد که بریتانیا در اوایل قرن نوزدهم دریافته بود تبدیل ایران به مستعمره یا تحت‌الحمایه، ارزش هزینه‌ی تحمیل آن را ندارد. در عوض، دیپلماسی، تجارت، امتیازات و نفوذ غیررسمی راه‌هایی عملی‌تر برای پیشبرد منافع بریتانیا بودند.

این نتیجه را نباید به این معنا گرفت که بریتانیا هرگز خواهان کنترل بیشتر بر ایران نبود. تجربه‌ی ۱۹۱۹ نشان می‌دهد که در شرایط خاص، لندن به ترتیباتی نزدیک شد که می‌توانستند استقلال عملی ایران را به‌شدت محدود کنند. بهتر است بگوییم گزینه‌ی ترجیحی بریتانیا در بسیاری از دوره‌ها، نفوذ بر یک دولت ایرانیِ باقی‌مانده بود، نه لزوماً جایگزینی آن با یک دستگاه استعماری مستقیم.

۷- نقش ایرانیان؛ عاملی که در روایت‌های امپراتوری کم‌رنگ می‌شود

هیچ توضیحی درباره‌ی دوام استقلال ایران کامل نیست، مگر آنکه نقش تصمیم‌گیرندگان و جامعه‌ی ایرانی را جدی بگیرد.

دولت قاجار با ضعف مالی و نظامی، اختلافات درباری و فشار خارجی روبه‌رو بود. اما ضعف به معنای فقدان کامل قدرت سیاسی نبود. شاهان، صدراعظم‌ها، دیپلمات‌ها، تجار و بعدها مشروطه‌خواهان، هرکدام به شیوه‌ای در تعیین حدود نفوذ خارجی نقش داشتند.

گاهی رجال ایرانی برای کسب حمایت یک قدرت خارجی به آن نزدیک می‌شدند؛ گاهی از قدرت دیگر برای مهار آن استفاده می‌کردند؛ و گاهی با مقاومت در برابر توافق‌ها، مانع اجرای ترتیبات موردنظر بریتانیا می‌شدند.

همین واقعیت، روایت ساده‌ی بریتانیا هرچه می‌خواست انجام می‌داد را زیر سؤال می‌برد. مطلبی در ایرانیکا نیز بر انعطاف‌پذیری و مقاومت دولت ایران در حفظ تمامیت سیاسی کشور تأکید دارد.

البته این مقاومت همیشه از یک اراده‌ی ملی یکپارچه سرچشمه نمی‌گرفت. منافع درباری، رقابت‌های شخصی، اختلافات منطقه‌ای و محاسبات کوتاه‌مدت نیز در تصمیمات نقش داشتند. بنابراین بهتر است از «عاملیت سیاسی ایران» سخن بگوییم، نه از یک سیاست ثابت و هماهنگ که همه‌ی نیروهای ایرانی در آن مشارکت داشتند.

این تمایز مهم است زیرا استقلال ایران نه نتیجه‌ی یک طرح واحد بود و نه دستاورد انحصاری یک بازیگر. بلکه حاصل تعامل رقابت خارجی، محدودیت‌های قدرت امپراتوری و کنش‌های سیاسی داخل ایران بود.

پایان سخن/ ایران مستعمره نشد، اما استقلال آن همواره کامل نبود

این پرسش که چرا بریتانیا ایران را مستعمره نکرد؟ ما را به پرسشی گسترده‌تر می‌رساند. آن پرسش بزرگ‌تر این است که در عصر امپراتوری، استقلال یک کشور چگونه حفظ می‌شد و چه زمانی به یک واقعیت عملی تبدیل می‌شد؟

شواهد تاریخی نشان می‌دهند که چند عامل در دوام استقلال رسمی ایران اهمیت داشتند: جایگاه راهبردی کشور در رقابت روسیه و بریتانیا، هزینه‌های تصرف و اداره‌ی مستقیم، ارزش ایران به‌عنوان دولت حائل، و توانایی دولت و نیروهای سیاسی ایران برای مانور و مقاومت.

اما هیچ‌کدام از این عوامل به‌تنهایی کافی نیستند. بریتانیا در مقاطعی از تمامیت ایران حمایت می‌کرد، در مقاطعی به حاکمیت آن فشار می‌آورد و در مواردی نیز از نیروی نظامی برای تحمیل خواسته‌هایش استفاده می‌کرد. قرارداد ۱۹۰۷ و تلاش نافرجام ۱۹۱۹ نشان می‌دهند که احترام اعلام‌شده به استقلال ایران می‌توانست با برنامه‌هایی برای گسترش نفوذ خارجی هم‌زمان باشد.

بر همین اساس، شاید بتوان گفت دقیق‌ترین صورت‌بندی به شرح زیر است:

بریتانیا ایران را مستعمره نکرد، زیرا در بسیاری از مقاطع، حفظ یک دولت مستقل اما آسیب‌پذیر، از نظر راهبردی و اقتصادی برایش عملی‌تر از تصرف و اداره‌ی مستقیم آن بود. بااین‌حال، این انتخاب به معنای احترام بی‌قیدوشرط به استقلال ایران نبود؛ بلکه بخشی از سیاستی بود که می‌کوشید میان حفظ دولت حائل و گسترش نفوذ امپراتوری توازن برقرار کند.

این تفسیر نه نقش بریتانیا را کوچک می‌کند و نه عاملیت ایران را نادیده می‌گیرد. مهم‌تر از همه، به ما کمک می‌کند تاریخ روابط ایران و بریتانیا را به‌صورت داستانی یک‌دست از توطئه یا دوستی نخوانیم بلکه به‌عنوان تاریخ رقابت بر سر امنیت، حاکمیت و حدود نفوذ قدرت‌های بزرگ بفهمیم.

❤️ کانال تلگرامی #مطالعات_اروپا_و_بریتانیا

╭────────────╮
🌐🆑🌐: @Britishstudies 🇪🇺 🇬🇧
╰────────────╯