آورده بورس کالا برای معادن و فلزات چه بود؟

آیا کشف قیمت به سرکوب قیمت تبدیل شده است؟

✍ بیرونیت

بیش از دو دهه از شکل‌گیری بورس فلزات و نهادی که امروز آن را به نام بورس کالای ایران می‌شناسیم، می‌گذرد؛ ابتکاری که قرار بود بخشی از مناسبات سنتی، غیرشفاف و دستوری بازار مواد اولیه و محصولات معدنی و فلزی را تغییر دهد و قیمت را از دل عرضه و تقاضا بیرون بیاورد.

به گزارش بیرونیت، بورس فلزات در ادامه مسیر خود توسعه یافت و در نهایت بورس کالای ایران شکل گرفت. فلسفه چنین بازاری روشن بود: به‌جای آنکه دولت یا مقام اداری تعیین کند زنجیره فولاد، مس، آلومینیوم و دیگر محصولات با چه قیمتی معامله شوند، تولیدکننده و خریدار در یک بازار شفاف روبه‌روی یکدیگر قرار گیرند و قیمت در فرآیند معامله کشف شود.

اما اکنون و پس از گذشت بیش از دو دهه، می‌توان یک پرسش اساسی مطرح کرد: آورده بورس کالا برای بخش معدن و صنایع معدنی چه بوده است؟

اگر قرار باشد قیمت پایه با ملاحظات دولتی تعیین شود، دامنه رقابت محدود باشد، شیوه عرضه تحت تأثیر دستورالعمل‌های متعدد قرار گیرد و در مقاطع مختلف سیاست‌گذار با هدف کنترل قیمت در سازوکار معامله مداخله کند، چه میزان از فلسفه اولیه بورس کالا باقی می‌ماند؟

در چنین شرایطی بورس کالا ممکن است میان دو خواسته متفاوت قرار گیرد: از یک طرف اجرای سازوکار بازار و کشف قیمت و از طرف دیگر رعایت مصلحت‌هایی که سیاست‌گذار برای کنترل بازار و قیمت‌ها تعریف می‌کند.

اینجاست که باید پرسید آیا «کشف قیمت» به‌تدریج جای خود را به «قیمت مصلحتی» داده است؟

برای معدن و صنایع معدنی، این پرسش اهمیت بیشتری دارد. سرمایه‌گذاری در زنجیره معدن، فولاد، مس، آلومینیوم و سایر صنایع معدنی نیازمند افق بلندمدت است.

تولیدکننده باید بتواند هزینه، درآمد، سرمایه‌گذاری و بازگشت سرمایه خود را بر اساس علائم واقعی بازار محاسبه کند. اگر قیمت به‌جای آنکه حامل اطلاعات واقعی درباره عرضه، تقاضا، هزینه تولید و شرایط بازار باشد، به ابزاری برای تحقق اهداف کوتاه‌مدت سیاست‌گذار تبدیل شود، یکی از مهم‌ترین کارکردهای بورس از بین می‌رود.

سرکوب قیمت حتی اگر در کوتاه‌مدت به پایین نگه داشتن قیمت یک محصول کمک کند، هزینه را حذف نمی‌کند؛ فقط آن را به نقطه دیگری منتقل می‌کند. ممکن است انگیزه تولید و سرمایه‌گذاری کاهش یابد، عرضه محدود شود، رانت میان قیمت رسمی و بازار شکل بگیرد یا منافع حاصل از قیمت پایین نه به مصرف‌کننده نهایی، بلکه به واسطه‌ای برسد که امکان خرید از بازار کنترل‌شده را دارد.

بورس کالا دقیقاً برای کاهش چنین مشکلاتی معنا پیدا می‌کند.

قرار نیست بورس کالا قیمت را بالا ببرد یا پایین بیاورد. قرار نیست حافظ منافع تولیدکننده باشد یا به نمایندگی از مصرف‌کننده قیمت را سرکوب کند. وظیفه اصلی یک بازار متشکل این است که امکان معامله شفاف را فراهم کند تا قیمت، تا حد ممکن، حاصل مواجهه واقعی عرضه و تقاضا باشد.

شاید زمان آن رسیده باشد که عملکرد بیش از دو دهه بورس کالا در بخش معدن و صنایع معدنی دوباره ارزیابی شود. باید دید این نهاد تا چه اندازه به شفافیت معاملات، حذف رانت، توسعه بازار، افزایش رقابت و کشف واقعی قیمت کمک کرده و در مقابل، در چه مقاطعی به مجرایی برای اجرای سیاست‌های قیمتی دولت تبدیل شده است.

اگر بورس کالا قرار است باقی بماند و برای اقتصاد ایران و به‌ویژه بخش معدن و صنایع معدنی کارکرد داشته باشد، بهتر است به اصالت وجودی خود بازگردد؛ بازار باشد، نه اتاق تعیین قیمت؛ محل کشف قیمت باشد، نه محل تثبیت قیمت مصلحتی.

biroonit.ir

https://t.me/birunit

https://ble.ir/biroonit

https://chat.whatsapp.com/BuEWtcpKA525KbdZplyHe8

بیرونیت تنها یک رسانه نیست؛ یک اندیشه است