Обещанный очерк про Гегеля. Назовём его «Молодые годы», не «Гарри Поттер» или «Винни Пух» на древнегреческом, конечно, не дерзаем притязать, но хороший греческий для ув. гегельянцев вымучим как-нибудь, ибо если на греческом не писать хоть иногда, то зачем всё?


Ὁ Γεώργιος Γουλιέλμος Ἕγελος (Hegel) ἐγεννήθη τῇ 27 Αὐγούστου τοῦ ἔτους 1770 ἐν Στουτγάρδῃ, ἔνθα ὁ πατὴρ ἦτο ἀνώτερος διοικητικὸς ὑπάλληλος. Ἐκεῖ, καίπερ μὴ ἀπολαύων ἄκρας ὑγιείας, διῆλθε τὰς ἐγκυκλίους σπουδὰς πρωτεύων ἐν ἑκάστη τάξει καὶ βραβευόμενος καὶ πρότυπον μαθητοῦ θεωρούμενος· ὅπερ μαρτυρεῖ ὅτι μετὰ τῆς εὐμαθείας καὶ ἀγχινοίας συνηκολούθει αὐτῷ ἡ φιλοπονία καὶ ἡ τοῦ ἤθους σεμνότης. Κατὰ τὴν τότε κρατοῦσαν συνήθειαν ἀπήγγειλε, μαθητὴς ὧν τοῦ Γυμνασίου, τέσσαρας λόγους περιλαμβανομένου καὶ τοῦ ἐξιτηρίου λόγου, ὧν τὸ περιεχόμενον καὶ ἡ ἀνάπτυξις ἐπῃνέθησαν σφόδρα, ἀλλ᾿ ἡ ἀπαγγελία καὶ ἡ εὐφράδεια ἐφάνησαν ἄγαν ἐλλιπῆ. Ἡ ἔλλειψις παρέμεινε μέχρι τέλους, διότι καὶ ὕστερα περὶ αὐτοῦ εἴδησις ἐπιμαρτυρεῖ ὅτι δὲν ἦτο μέγας ῥήτωρ.

Ἀξιόλογοι σπουδαὶ καὶ κυριώταται ἀσχολίαι ἐν τοῖς τότε χρόνοις ἐθεωροῦντο αἱ ἔνδοξοι γλῶσσαι καὶ οἱ ἀρχαῖοι συγγραφεῖς, πεζογράφοι καὶ ποιηταί, μάλιστα δὲ οἱ Ἕλληνες. Περὶ τούτους συντόνως ἀσχολούμενος ὁ Ἕγελος μετέφρασε τὸ Ἐγχειρίδιον τοῦ Ἐπικτήτου καὶ τὸ περὶ Ὕψους σύγγραμμα τοῦ Λογγίνου, ἔτι δὲ δράματα τοῦ Εὐριπίδου καὶ τοῦ Σοφοκλέους, οὗ τελευταίου τὴν «Ἀντιγόνην» ἐθαύμαζε κατ' ἐξοχὴν καὶ ἔκρινεν ὡς τὴν ὑψηλοτάτην καὶ τελειοτάτην πασῶν τῶν τραγῳδιῶν. Ἐπλούτιζε δὲ ἀεὶ τὰς γνώσεις ἀναγινώσκων ἐνδελεχῶς τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς καὶ τηρῶν ἐπιμελῶς ἀκριβεῖς ἐπιτομὰς καὶ συνόψεις. Δὲν ἦτο ὅμως ἁπλοῦς ἀναγνώστης καὶ περίεργος συλλογεὺς ἀλλοτρίων διανοημάτων, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀγχίνους παρατηρητὴς καὶ ὀξύνους κριτὴς τῶν παντοίων ἀναγνωσμάτων καὶ ἀκουσμάτων, τὰς δὲ ἰδίας διασκοπήσεις καὶ σκέψεις κατέγραφεν ἐν ἡμερολογίῳ, ὅπερ λατινιστὶ κατὰ τὸ πλεῖστον συντεταγμένον διήκει ἀπὸ τῶν μέσων τοῦ ἔτους 1785 μέχρι τῶν ἀρχῶν τοῦ 1787. Ἐν τῷ ἡμερολογίῳ τούτῳ τοῦ εὐφυοῦς ἐφήβου ἐμφανίζεται μὲν θαυμαστὴ βαθύνοια καὶ μείζων ἢ κατὰ τὴν νεαρὰν ἡλικίαν κριτικὴ δύναμις, διαφαίνεται δὲ ἡ τάσις πρὸς διασάφησιν καὶ ἐξήγησιν τῆς σημασίας τῶν μεγάλων ἀνδρῶν καὶ τῶν σπουδαίων γεγονότων, ἡ ὁρμὴ πρὸς κατανόησιν φιλοσοφικὴν τῆς παγκοσμίου ἱστορίας. Ἐν τοῖς χρόνοις τῆς νεαρᾶς καὶ μαθητικῆς ἡλικίας δὲν εἶχεν, ὡς φαίνεται, λάβει εἰσέτι πεῖραν οὐδ' εἶχεν ὑποστῆ τὴν ἐπίδρασιν τῆς συγχρόνου ὑπερόχου λογοτεχνίας, ἣν ἡ ἐξαίρετος μεγαλοφυΐα καὶ ἔνθους δρᾶσις τοῦ Γκαῖτε καὶ τοῦ Lessing καὶ τοῦ Schiller παρήγαγεν.

Πανεπιστημιακαὶ σπουδαί.

Τῇ 27ῃ Ὀκτωβρίου τοῦ 1788 ὁ Ἕγελος ἐνεγράφη φοιτητὴς τῆς θεολογίας ἐν Τυβίγγῃ καὶ κατέστη ὑπότροφος τοῦ θεολογικοῦ φροντιστηρίου, ἐξ οὗ πολλοὶ λόγιοι καὶ ἐπιφανεῖς ἄνδρες προῆλθον. Ἀπηλλαγμένος λοιπὸν πάσης δαπάνης καὶ φροντίδος περὶ τὴν διατροφὴν καὶ συντήρησιν διῆλθεν ἐν τῷ καθιδρύματι ἐκείνῳ τὴν ὡρισμένην τῶν μαθημάτων σειρὰν ἐπὶ πέντε ἔτη, ἐξ ὧν τὰ μὲν δύο πρῶτα ἀφιεροῦντο εἰς φιλοσοφικὰς ἰδίᾳ μελέτας, τὰ δὲ τρία τελευταῖα εἰς θεολογικὰς μόνον σπουδάς. Ἐκ τῶν πολλῶν συμφοιτητῶν ἠγάπα ὁ Ἕγελος ἰδιαιτέρως καὶ διὰ στενοτάτης συνεδέθη φιλίας πρὸς δύο, οἵτινες ἔσχον ἐπ᾿ αὐτὸν μεγάλην ῥοπὴν καὶ ἐκτήσαντο ὕστερον ἐπίζηλον δόξαν, λέγω τὸν Φρειδ. Hölderlin καὶ τὸν Ἰωσὴφ Schelling μετ' ἐκείνου μὲν εἶχε κοινὸν τὸν ἐνθουσιασμὸν πρὸς τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνας, μετὰ δὲ τούτου κοινὸν τὸν πόθον πρὸς συμπλήρωσιν τῶν κενῶν τῆς φιλοσοφικῆς μορφώσεως. Αἱ ἕξεις τῆς ἀκαδημαϊκῆς ζωῆς καὶ τὰ ἤθη τῶν νεωτέρων χρόνων δὲν ἐπέδρασαν ἐπὶ τὸν Ἕγελον οὐδὲ μετέβαλον τὴν ἐξωτερικὴν ἐμφάνισιν καὶ τοὺς τρόπους αὐτοῦ. Ἡ ἀπὸ τῶν συνήθων παιδίων ἀποχή, ἡ ἀτημέλητος καὶ ἀρχαιότροπος ἀμφίεσις καὶ ἡ ἀφελὴς συμπεριφορὰ ἐφαίνοντο εἰς τοὺς ἐν Τυβίγγῃ νέους περίεργα, διὸ καὶ ἀπεκάλουν τὸν συμμαθητὴν «γέροντα». Καὶ ὅμως οὗτος δὲν ἦτο κακότροπός τις καὶ κρυψίνους νέος οὐδὲ ἄνθρωπος ἀκοινώνητος, ἀλλὰ τουναντίον φαιδρὸς ὁμιλητὴς καὶ ἀγαπητὸς σύντροφος, μετέχων εὐθύμων συμποσίων, λησμονῶν ἐνίοτε νὰ ἐπανέλθῃ ἐν τῇ ὡρισμένῃ ὥρᾳ εἰς τὸ φροντιστήριον καὶ διὰ τοῦτο τιμωρούμενος, ὁμολογῶν δὲ εἰς τινα φίλον ὅτι δὲν ἀπέστεργε τὸν οἶνον καὶ τὸν ἔρωτα. Ὁ Hölderlin ἔγραφεν αὐτῷ ἐν λευκώματι ἐπαναλαμβάνων τοὺς λόγους, οὖς ὁ Γκαῖτε ἐμβάλλει εἰς τὸ στόμα τοῦ Πυλάδου· «Ἡδονὴ καὶ ἔρως εἶναι αἱ πτέρυγες πρὸς μεγάλας πράξεις». Ἀλλ' αἱ μεγάλαι πράξεις, εἰς ἃς ἦτο προωρισμένος ὁ Ἕγελος, εἶχον χρείαν δύο πτερύγων, τοῦ ἔρωτος πρὸς τὸν ἑλληνικὸν κόσμον καὶ τῆς ἡδονῆς τῆς ἀπὸ τῆς φιλοσοφίας.

Μετὰ τὴν συμπλήρωσιν διετῶν περὶ τὴν φιλοσοφίαν σπουδῶν ἀνηγορεύθη διδάκτωρ τῆς φιλοσοφίας (τῷ 1790) ὑποστηρίξας ἠθικὴν καὶ φιλοσοφικὴν πραγματείαν «Περὶ ὁρίου τῶν καθηκόντων» (De limite officiorum) ἐπιγραφομένην· μετὰ πάροδον δὲ τριῶν ἐτῶν (τῷ 1793) ὑπέστη τὰς θεολογικὰς ἐξετάσεις καὶ ὑπεστήριξε πραγματείαν εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς ἐκκλησίας τῆς Βυττεμβέργης ἀναφερομένην. Ἐνθυμηθῶμεν δ᾽ ὅτι τὰ ἔτη τῶν σπουδῶν τοῦ Ἑγέλου εἶναι ἀξιόλογα καὶ σημαντικὰ ἀπό τε φιλοσοφικῆς καὶ πολιτικῆς ἀπόψεως. Διότι τῷ μὲν 1790 ἐξεδόθη τοῦ Καντίου «Ἡ κριτικὴ τῆς κριτικῆς δυνάμεως», τῷ δὲ 1793 «Ἡ θρησκεία ἐν τοῖς ὁρίοις τοῦ ἁπλοῦ λόγου», ὧν συγγραμμάτων εἶχε προηγηθῆ τὸ πολυθρύλητον ἔργον «Ἡ κριτικὴ τοῦ καθαροῦ λόγου». Σύγχρονα πρὸς τὰ περιφανῆ ἐν τῇ φιλοσοφίᾳ κατορθώματα τοῦ Καντίου ἦσαν τὰ μεγάλα καὶ εἰς τὴν ἱστορίαν τοῦ κόσμου σπουδαῖα ἔργα τῆς γαλλικῆς ἐπαναστάσεως. Ὁ ὑπὲρ αὐτῆς ἐνθουσιασμὸς διετάραξε τὴν ἤρεμον ζωὴν τοῦ θεολογικοῦ φροντιστηρίου τῆς Τυβίγγης, ἔνθα οἱ φοιτηταί, μετὰ πολλοῦ διαφέροντος παρακολουθοῦντες τὰ γεγονότα, ἐξεδήλουν ζωηρὰν συμπάθειαν· κατά τινα δ' ἐαρινὴν πρωΐαν ἡμέρας Κυριακῆς ἐνθουσιῶντες οἱ νέοι ἐξῆλθον τῆς πόλεως καὶ ἐν λειμῶνι ἐφύτευσαν, μιμούμενοι τοὺς Γάλλους, τὸ δένδρον τῆς Ἐλευθερίας· μεταξὺ τῶν φοιτητῶν ἐκείνων ἦσαν ὁ Σελλίγγιος καὶ ὁ Ἕγελος.

Ἀσχολίαι καὶ ἐπιστημονικὴ προπαρασκευή.

Περατώσας τὰς σπουδὰς δὲν ἐπεδίωξε θέσιν ἱερατικήν, ἄλλως τε καὶ διότι συνῃσθάνετο ὅτι ἐστερεῖτο τῶν ἀπαιτουμένων χαρισμάτων ἐκκλησιαστικοῦ ῥήτορος. Ὅθεν ἀπέβλεπε μετὰ πόθου καὶ ἐθεώρει ὡς κατάλληλον ἑαυτῷ, ἐν ἀπωτέρῳ μέλλοντι, τὸ ἀξίωμα τοῦ καθηγητοῦ τῆς φιλοσοφίας, εἰς ὃ ἐφρόνει ὅτι κατὰ μικρὸν ἠδύνατο νὰ ὁδηγήσῃ ἡ οἰκονομικὴ βελτίωσις καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ κατάρτισις. Πρὸς τοῦτο ἐτράπη ἐπὶ τὴν ὁδόν, ἣν ἐπορεύθησαν πρὸ αὐτοῦ μὲν ὁ Κάντιος καὶ ὁ Φίχτιος συγχρόνως δὲ ὁ Σελλίγγιος καὶ ὕστερον ὁ Ἕρβαρτος. Ἐγένετο δηλαδὴ οἰκοδιδάσκαλος καὶ δὴ καὶ κατ' ἀγαθὴν τύχην ἐν μεγάλαις πόλεσι καὶ παρ' ἐπιφανεστάταις οἰκογενείαις, ἔνθα διδάσκων καὶ ἐκπαιδεύων ἐδιδάσκετο ἅμα καὶ αὐτὸς καὶ ἐμορφοῦτο. Κατὰ τὸ φθινόπωρον τοῦ 1793 ἐπανῆλθεν εἰς τὴν γενέτειραν πόλιν, ἵνα ἐπανίδῃ τὸν πατέρα καὶ ἀναπαυθῇ ἐπί τινα χρόνον. Ἐντεῦθεν μετέβη εἰς τὴν λαμπρὰν καὶ ὀλιγαρχουμένην Βέρνην προσκληθεὶς παιδαγωγὸς τῶν τέκνων τοῦ Steiger ἀνήκοντος εἰς παλαιὸν ἐπιφανῆ καὶ ἀριστοκρατικὸν οἶκον. Ἡ τριετὴς ἐν Ἑλβετίᾳ διαμονὴ ὠφέλησεν οὐ μικρὸν τὸν Ἕγελον, διότι πλὴν ἄλλων παρέσχε τὴν εὐκαιρίαν τῆς ἐκμαθήσεως τῆς γαλλικῆς γλώσσης, τῆς γνωριμίας τῶν ἠθῶν καὶ ἀντιλήψεων τῆς εὐγενοῦς κοινωνίας καὶ τῆς κατανοήσεως τῶν θεσμῶν τοῦ ἀριστοκρατικοῦ πολιτεύματος. Προσέτι δὲ τὰ ἐκεῖ κρατοῦντα, ὡς εἰκός, συντηρητικὰ φρονήματα ἀπετέλουν σταθερὸν ἀντίρροπον πρὸς τὰς ἐπαναστατικὰς κλίσεις, αἵτινες ἐπεγένοντο αὐτῷ ἐν Τυβίγγῃ. Ἐν Ἑλβετίᾳ διατρίβων καὶ κατὰ τὸν χρόνον τῆς σχολῆς μελετῶν ὑπέστη ἰσχυρὰν τὴν ἐπίδρασιν τῆς ἀνθούσης γερμανικῆς φιλοσοφίας καὶ ποιήσεως καὶ ἅμα τῶν μεγάλων πολιτικῶν γεγονότων. Διετέλει δὲ προσέτι δι' ἐπιστολῶν ἐν συνεχεῖ ἐπικοινωνίᾳ πρὸς τὸν φίλον Σελλίγγιον, οὗ τὰ συγγράμματα ἐνεποίησαν αὐτῷ ἀρίστην αἴσθησιν καὶ διήγειραν ζωηρὸν θαυμασμόν. Ἐπανελθὼν ἐκ τῆς ἀνὰ τὰς Ἄλπεις ἐκδρομῆς ἔλαβε, κατ' Αὔγουστον τοῦ 1796, ἐπιστολὴν τοῦ ἑτέρου φίλου Hölderlin προτείνοντος θέσιν παιδαγωγοῦ ἐν Φραγκφούρτῃ. Τὴν πρότασιν ταύτην ἀπεδέξατο μετὰ πολλῆς χαρᾶς, καθὰ παρέχουσαν τὴν εὐκαιρίαν τοῦ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς Γερμανίαν καὶ ἐπανίδῃ τὸν παλαιὸν προσφιλῆ συμμαθητήν. Διελθὼν χρόνον τινὰ ἐν τῇ πατρικῇ οἰκίᾳ, σύννους πως καὶ δύσθυμος, μετέβη εἰς Φραγκφούρτην, ἵνα ἀναλάβῃ τὸ ἔργον τοῦ διδασκάλου ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ ἐμπόρου Cogel. Ἡ τριετὴς ἐνταῦθα διαμονὴ ὑπῆρξε πολλῷ ἀνετωτέρα καὶ εὐαρεστοτέρα τῆς ἐν Βέρνῃ, παρεκτικὴ δὲ πλείονος καιροῦ πρὸς μελέτην καὶ ἐπιστημονικὴν ἐργασίαν.