В ночь с 22 на 23 сентября кемалистская турция без объявления войны напала на Республику Армения. Решающие бои начались 28 сентября. Западные союзники оставили Армению в одиночестве. Турки почти без боя заняли Саригамиш, Кагзван, Карс и Александрополь.
30 октября пал Карс — крепость была сдана практически без выстрела. Затем кемалисты две недели вырезали Армянское население города и деревень. В Александрополе и уезде турки уничтожили 60 тысяч Армян. В районах Агбулад и Джаджур в 1921 году нашли 12 тысяч трупов, 80% — дети до 12 лет.
Очевидец Арам Есаян писал, что пять дней «аскеры и курды» чинили зверства «выше человеческого воображения». Армянских беженцев — 198 тысяч. В плену оказалось 10 тысяч Армян, выжило не более двух тысяч.
2 декабря 1920 года в Александрополе подписан мирный договор. Армянская делегация во главе с Хатисяном приняла ультиматум Карабекира. Договор был только на турецком и французском языках — Армяне отказались подписывать армянский текст. Армения отказалась от Севрского договора и уступила турции Карсскую область.
Но за несколько часов до этого в Ереване правительство Врацяна подписало соглашение с РСФСР о передаче власти большевикам. Советская Россия признала за Советской Арменией Ереванскую губернию, часть Карсской области и Зангезур.
😔 1920 թվականի սեպտեմբերի 23-ին սկսվեց Հայ-թուրքական պատերազմը։ Ռազմական հակամարտություն քեմալական թուրքիայի և Հայաստանի Հանրապետության միջև։
Սեպտեմբերի 22-ի լույս 23-ի գիշերը քեմալական թուրքիան առանց պատերազմ հայտարարելու հարձակվեց Հայաստանի Հանրապետության վրա։ Վճռական մարտերը սկսվեցին սեպտեմբերի 28-ին։ Արևմտյան դաշնակիցները Հայաստանին մենակ թողեցին։ թուրքերը գրեթե առանց կռվի գրավեցին Սարիղամիշը, Կաղզվանը, Կարսը և Ալեքսանդրապոլը։
Հոկտեմբերի 30-ին ընկավ Կարսը — բերդը հանձնվեց գրեթե առանց կրակոցի։ Այնուհետև քեմալականները երկու շաբաթ կոտորեցին քաղաքի և գյուղերի հայ բնակչությանը։ Ալեքսանդրապոլում և գավառում թուրքերը ոչնչացրին 60 հազար հայերի։ Աղբուլաղի և Ջաջուռի շրջաններում 1921 թվականին գտան 12 հազար դիակ, 80%-ը՝ մինչև 12 տարեկան երեխաներ։
Ականատես Արամ Եսայանը գրում էր, որ հինգ օր «ասքյարներն ու քրդերը» կատարում էին «մարդկային երևակայությունից վեր» դաժանություններ։ Հայ գաղթականները՝ 198 հազար։ Գերության մեջ հայտնվեց 10 հազար հայ, ողջ մնաց ոչ ավելի քան երկու հազարը։
1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Ալեքսանդրապոլում ստորագրվեց հաշտության պայմանագիրը։ Խատիսյանի գլխավորած հայկական պատվիրակությունը ընդունեց Քարաբեկիրի վերջնագիրը։ Պայմանագիրը միայն թուրքերեն և ֆրանսերեն լեզուներով էր — հայերը հրաժարվեցին ստորագրել հայերեն տեքստը։ Հայաստանը հրաժարվեց Սևրի պայմանագրից և թուրքիային զիջեց Կարսի մարզը։
Սակայն դրանից մի քանի ժամ առաջ Երևանում Վրացյանի կառավարությունը համաձայնագիր ստորագրեց ՌՍՖՍՀ-ի հետ իշխանությունը բոլշևիկներին հանձնելու մասին։ Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչեց Խորհրդային Հայաստանի իրավունքները Երևանի նահանգի, Կարսի մարզի մի մասի և Զանգեզուրի նկատմամբ։
𝐇𝐀𝐘𝐎𝐓𝐒 ֍ 𝐏𝐀𝐓𝐌𝐔𝐓𝐘𝐔𝐍