قول، و کار دشوارِ تعقّل

نکتۀ مقدمه‌گونِ فرعی:
گاه تأثیر سخن آنجا کاری است که به صورت گزین‌گویه، به نقل از حکیمی، صاحب‌سخنی، بزرگی، آورده شود. عین آن مطلب، حتی اگر مستدلّ، اگر از گمنامی جاری گردد، آن اثر را ندارد که منتسب شود به گوینده‌ای نام‌آشنا؛ و گاه حتی نه نام‌آشنا، بلکه کسی متفاوت از راوی! [نمونه؟ همین شاندل! :)]
ای عجب که این خاصیت در آدمی، به رغم رشد فکری و فرهنگی قرون اخیر، هنوز کارا است؛ اگر نه بیش از گذشته، دست‌کم به اندازۀ گذشته. البته، در گذشته، قال فلان بن فلان کار می‌کرد تا برسد به سیّد علی الاطلاق. و امروز انگار انتساب سخن به فلان متفکر غربی؛ دکارت، اسپینوزا، فوکو، سارتر، آرنت، رالز، دوورکین و امثال اینها جای آن قائلان برجستۀ سنت را گرفته.
بگذریم.
اصل پیام این نوشته چیز دیگری است.
نظر به شرایطِ فرسایندۀ کنونی: نه‌جنگ-نه‌صلح، و نیز عمق یافتنِ گسل‌های فکری-جناحی داخلی، این گزین‌گویۀ عربی این روزها بسیار در ذهنم می‌چرخد و درنگ کردنی به نظر می‌آید:

☀️ «ليسَ العاقلُ الذى يعْرِفُ الخيرَ من الشرّ، ولكنَّ العاقلَ الذى يعرفُ خيرَ الخيرين و شر الشرَّيْن».
(عاقلی نه در بازشناخت "خیر" از "شر"، بلکه در بازشناخت شرّ کمتر بین دو شر و خیر بیشتر بین دو چیزی است که از وجهی هریک از آن دو خیر به نظر می‌آید.)

و راستی که بدین معنا چه دشوار کاری است عاقلی، و چه اندک‌اند عاقلان.

و اما ربط آن مقدمۀ مطول به این جملۀ گزیده:
در متون شیعه، این سخن که واجد حکمتی است، به علی بن ابی‌طالب نسبت داده شده، و در متون غیر شیعی به عمربن عاص [با قید رضی الله عنه]!
والله اعلم.
و به امید آن که هجمۀ دلالات «مَن قال» نکتۀ بصیرت‌افزای «ماقال» را دچار تعلیق نکند.

ا. منصوری مرداد ۱۴۰۵
@ardeshirmansouri