🔰پرسش از فقیهان ؛ اسلام و حکومت‌داری مدرن(۲)

#زیدآبادی ✍


بروز و ظهور "مسايل تازه" در قلمرو حيات بشري، تاكنون مورد انكار هيچ فقيهي قرار نگرفته است. به ديگر سخن، همه فقيهان اذعان دارند كه در سير شتابان زندگي بشر، مسايل و مشكلاتي بروز مي كند كه بايد از طريق "اجتهاد" پاسخ و راه حلي براي آن ها جست تا "مؤمنان" از بلاتكليفي و سردرگمي رهايي يابند.

▪️ از همين رو، اصطلاح "مسايل مستحدثه" براي همه كساني كه با ادبيات فقهي آشنايي دارند، مفهومي شناخته شده و بديهي است و فقيهان طراز نخست وظيفه اي مهم تر از پاسخ به مسايل مستحدثه با اتكا به منابع چهارگانه اجتهاد (كتاب، سنت، عقل و اجماع) براي خود قايل نيستند.
برخي از كتاب هاي فقهي سرشار از پرسش هايي نظير چگونگي تعيين اوقات شرعي در قطبين و يا جهت يابي قبله در كره ماه است، يعني مسايلي كه پيشرفت تكنولوژي رو به روي مسلمانان "متعبد" قرار داده است.

▪️ در عين حال، طي سال هاي اخير به طور پراكنده از برخي فقيهان درباره ديه زنان و اهل كتاب، حق طلاق، حقوق كودك، بانكداري نوين، حجاب، ارتداد، آزادي عقيده و بيان و... پرسش‌ شده است كه هر كدام به فراخور انديشه خود پاسخي داده اند. اما اغلب پاسخ ها معطوف به "احكام شناخته شده فقه سنتي" در موارد ياد شده بوده است. به اعتقاد فقيهان، "حلال و حرام پيامبر اسلام تا روز قيامت تغيير ناپذير است".

به همين دليل هر حكمي كه در منابع ديني بر آن تصريح شده است تا الي الابد پابرجاست و صدور فتواي خلاف آن در حكم "بدعت" است؛ چيزي كه در شريعت اسلام به سختي مذمت شده است و مي تواند باعث ارتداد فرد شود.
بدين ترتيب، فقيهان ضمن آن كه به بروز "مسايل مستحدثه" اذعان دارند و براي پاسخ گويي به اين نوع مسايل "باب اجتهاد" را باز مي دانند، اما دامنه اختيار بسيار محدودي براي خود قايلند، چرا كه آنان در هيچ شرايطي نبايد از احكام "قطعي اسلام" كه در كتاب (قرآن) يا سنت (قول و فعل پيامبر و امامان معصوم) آمده يا مورد "اجماع" فقيهان سلف قرار گرفته است تخطي كنند.

از همين رو، حتي جسورترين مجتهدان نيز براي نوآوري، به طرز خارق العاده اي محتاطند زيرا هر آن، خطر اعلام خروج آن ها از دين توسط همتايانشان وجود دارد.

از مطالعه آن چه برخي از فقيهان به عنوان "مسايل مستحدثه" از آن سخن گفته و در صدد پاسخ گويي برآمده اند، چنين استنباط مي شود كه عموم اين نوع مسايل جنبه جزيي و خرد داشته است و ظاهراً تاكنون اين قبيل فقيهان با مسأله‌ مستحدثه اي كه كل پارادايم فقهي را تحت تأثير قرار دهد، خود را رو به رو نيافته اند. آيا مسأله اي كه مجموعه نظام فقهي را متأثر كند، در زندگي بشر رخ داده است؟ اگر رخ داده، آن مسأله چيست و فقيهان با آن، چگونه برخورد كرده اند؟

به گمان نگارنده اين سطور، چنين مسأله اي در سال 1648 ميلادي در جريان كنفرانس وستفالي اتفاق افتاده است و فقيهان هم آن را در نيافته اند؛ گرچه به طور ناخودآگاه با برخي از جدي ترين الزامات عيني اين پديده كنار آمده اند.
كنفرانس وستفالي كه در پي جنگ هاي مذهبي 30 ساله اروپا، تشكيل شد، موجودي به نام "دولت – ملت" را خلق كرد.

به نظر مي رسد، بدون شناخت ماهيت اين موجود و دگرگوني هاي بنياديني كه اين پديده در رابطه بين حكومت و اتباع به وجود آورد، نتوان عصر مدرن را به راحتي درك كرد و با ضرورت هاي زندگي در اين عصر سازگار شد.


@Anglosphere2 | سنت و مدرنیته
@JAAMEbaaz | فلسفه‌‌ی علوم اجتماعی
@mghlte | عصر روشنگری