🔻معرفی کتاب
‌کتاب «پیش از قرآن: منابع مادی در آستانه شکل‌گیری متن مقدس مسلمانان» اثر سلیمان دوست، تلاشی فیلولوژیک و اپیگرافیک برای بازخوانی بافتار نزول مصحف بر پایه بیش از ۶۵ هزار کتیبه و سنگ‌نبشته پیشااسلامی است. این پژوهش در نقطه مقابل فرضیات تجدیدنظرطلبانه جریان‌هایی قرار می‌گیرد که در آثاری چون «قرآن مورخان» (به ویراستاری محمدعلی امیرمعزی و گیوم دی)، با گسستن قرآن از بستر حجاز، تکوین آن را به دیرها، حوزه‌های کلامی سریانی و محیط‌های بین‌النهرینی، شامی و حتی در پیوند با مناقشات سیاسی متأخر اموی نسبت می‌دهند.
دوست با واکاوی داده‌های عینی باستان‌شناسی، تقاطع واژگانی زبان گعز حبشی، خطوط نبطی، ایزدان شمال و جنوب، و تحول نام‌های خدا و ... نشان می‌دهد که زبان کلامی قرآن محصول بده‌بستان‌های دیرین درون شبه‌جزیره بوده و نیازی به کوچاندن تصنعی جغرافیای نزول به ماورای فرات ندارد.
نویسنده به دو نکته اساسی دست می‌یابد که از نگاه ما می‌تواند تعریضی استوار بر انگاره‌های بنیادین امیرمعزی و همفکرانش وارد سازد:
نخست، شواهد مادی نشان می‌دهند که شبه‌جزیره عربستان و مشخصاً حجاز، برخلاف تصویرسازی خاورشناسان از محیطی بادیه‌نشین و غرق در جهل مطلق، واجد زیرساخت شهری، دادوستد فرهنگی و حافظه تاریخی مشترک (نظیر مدائن صالح، سبأ و نجران) بوده است. از این رو، فرض عدم امکان تولید متنی پیچیده در مکه و مدینه، متکی بر فرضیاتی فرسوده است، نه مدارک مادی هم‌عصر ظهور.
دوم، دوست گرچه به محدودیت‌های ذاتی سنگ‌نبشته‌ها (ایجاز، ابهام در گاه‌نگاری دقیق و کاستی کاوش‌ها در مکه و مدینه) اذعان می‌کند، اما تصریح دارد که همین متون بی‌پیرایه و هم‌عصر، فرضیه مهاجرت جغرافیایی قرآن به بین‌النهرین را قاطعانه ابطال می‌کنند؛ متنی که در جای‌نام‌ها، واژگان طهارت، قربانی و الهیات، عمیقاً در خاک عربستان ریشه دارد و مدعیات برون‌رفت از این اقلیم، بیش از آن‌که مستند به باستان‌شناسی عینی باشد، برآمده از تحلیل‌های روایی پسینی و خطای سوگیری است.
@AmirMuezzi