آیا هدف وسیله را توجیه می‌کند؟
عبدالرئوف میرزامحمدی

آیا براساس پراگماتیسم هدف وسیله را توجیه می‌کند؟ برای پاسخ به این پرسش باید کار خود را از بیان یک آموزه اساسی پراگماتیسم آغاز کنیم: یعنی ابزارگرایی. این اصل، که خود استنباطی از اصل پراگماتیکی و همچنین روش کندوکاو (Inquiry) پراگماتیسم ( که در همین کانال پیشتر درباره آن‌ها نوشته‌ایم) است بیان می‌دارد که «گزاره‌ها، باورها و امور به صادق و کاذب تقسیم نمی‌شوند بلکه به کارآمد/ناکارآمد تقسیم می‌شوند». هدف از هر اصل یا باوری حل مسئله‌ای واقعی است برای همین گزاره‌ها و اصول تنها و تنها ابزارهایی برای حل مشکلات و مسائل ما هستند. به همین دلیل، براساس رویکرد پراگماتیستی، ما بر روی اصول لم نمی‌دهیم بلکه آن‌ها را برای حل مشکلات پیش‌رو استفاده می‌کنیم و این اصول، تا همانجا که بتوانند مسائل ما را حل کنند، صادقند.

تا اینجا شاید وسوسه شویم که به این پرسش جواب مثبت بدهیم و بگوییم پس در پراگماتیسم هدف وسیله را توجیه می‌کند. امّا باید بر این وسوسه غلبه کنیم زیرا گاهی مسائل پیچیده‌تر از آنچه می‌نمایند هستند و روح پراگماتیسم؛ پذیرش و به رسمیت شناختن پیچیدگی‌ها و تکثرات امور است. بنابراین؛ پیش از هر داوری دراین باب باید گامی به عقب‌تر برداریم و از معنای خود این گزاره سوال کنیم: مراد ما از جمله «هدف، وسیله را توجیه می‌کند» چیست؟ آیا مراد ما این است که هرکاری برای رسیدن به مقصود ما مجاز و درست است؟ یا اینکه منظورمان این است که اگر فردی هدف الف را دارد برای این کار مجموعه‌ای از وسایل مناسب را نیاز دارد؟ بنابراین، مانند بسیاری از موارد دیگر، باید نخست بافتار و معنای جمله را مشخّص کرد.

اگر مراد ما از «هدف، وسیله را توجیه میکند» این باشد که هرکاری برای رسیدن به مقصود درست است صراحتاً می‌توان گفت که این گزاره با اصول پراگماتیسم ناسازگار است زیرا مسئله این است که هدف و ابزار باید بایکدیگر مناسبتی داشته باشند. یعنی بدیهی است که هر ابزاری را نمیشود برای نیل به هر مقصودی بکار بست. برای مثال؛ ما کسی را که سعی می‌کند با مشت خود میخی را به دیوار بکوبد، در بهترین حالت، دچار خطای ادراکی یا، در بدترین حالت، دیوانه خواهیم دانست. بنابراین؛ مناسبت هدف و ابزار دومین اصل پراگماتیستی است که به لحاظ تجربی هم بدیهی بنظر میرسد. این اصل نه تنها در موارد ساده، مانند مثالی که زدیم، کارایی دارد بلکه در حوزه‌های وسیع انسانی (مانند سیاست، فرهنگ، جامعه و الی آخر) و طبیعی نیز درست است. بنابراین، با این تفسیر در پراگماتیسم هدف، وسیله را توجیه نمی‌کند.

امّا می‌توان تفسیری دیگر از این جمله داشت و آن این است که مراد از جمله این است که «اگر شخص الف هدف ب را داشته باشد، وسایل مناسب با این هدف را باید استفاده کند». به عبارت دیگر؛ ازآنجا که هدف باید با وسیله مناسبت داشته باشد، پس هدف جنس وسایل را توجیه و تعیین می‌کند. یعنی اگر فرد الف هدفش کوبیدن میخ به دیوار باشد، به دنبال مجموعه‌ای از وسایل مناسب (مانند چکش) خواهد رفت یعنی هدف او جنس وسایل مناسب را به او پیشنهاد میدهد. همینطور اگر فردی هدفش لیبرالیسم باشد نیز هدف او مجموعه‌ای از وسایل را به او پیشنها می‌دهد و قص علی هذا. پس با این تفسیر پراگماتیسم با این جمله سازگاری خواهد داشت.

بنابراین؛ اینکه هدف، وسیله را توجیه می‌کند یا نه، چه به طور کلّی و چه درچارچوب پراگماتیسم، پاسخ تکین و قطعی ندارد بلکه بستگی به این دارد که معنا و مراد ما از این جمله چیست.

@Americanpragmatism