متن کامل سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ رضا مختاری
ریاست محترم مؤسسه کتابشناسی شیعه
موضوع: ضرورت‌های تحقیق، تصحیح و احیای میراث مکتوب علامه کراجکی
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله و الصلاة على رسول الله و على آله آل‌الله
الهی أَنطِقنی بالهُدی و أَلهِمنی التَّقوی و استَعمِلنی بما هو أرضی و لِلّتی هِی أَزکی
سلام علیکم و رحمة الله.
با تشکر از برگزارکنندگان این نشست فاخر و تمامی بزرگوارانی که به احیای میراث شیعه اهتمام می‌ورزند، و با عذرخواهی از تصدیع در محضر اساتید، فضلا و اجلّای حاضر، برای طلیعه بحث چند نکته را به استحضار می‌رسانم تا زمینه بهره‌مندی از سخنرانان بعدی فراهم آید.
اهمیت تدوین و تحقیق مجموعه آثار (موسوعه‌ها) در نکوداشت بزرگان
در همایش‌های مربوط به بزرگان دین، معمولاً مهم‌ترین و محوری‌ترین کاری که صورت می‌پذیرد، تصحیح، تحقیق و انتشار مجموعه آثار (موسوعه) آن شخصیت است. البته نشست‌ها، سخنرانی‌ها و مقالات علمی نیز جایگاه خود را دارند؛ اما آن دستاوردی که ماندگار بوده و فایده عمیق‌تری بر جای می‌گذارد، تحقیق پیراسته و نشر آثار صاحب کنگره است.
در خصوص شخصیت مورد بحث، علامه کراجکی (رحمة‌الله‌علیه)، این موضوع اهمیت مضاعفی دارد؛ چرا که عمده آثار ایشان تصحیح نشده و آن بخش اندکی هم که در گذشته به چاپ رسیده، بعضاً بسیار مغلوط و غیردقیق است.
نقد این پندار که «یک‌بار چاپ و تحقیق کفایت می‌کند
گاهی این تصور نادرست پیش می‌آید که اگر اثری یک‌بار تحقیق یا چاپ شد، دیگر نیازی به تحقیق مجدد ندارد؛ در حالی که به دلایل متعدد می‌توان ادعا کرد بخش عمده‌ای از آثار چاپ‌شده شیعه، نیازمند تحقیق دوباره و بازتصحیح انتقادی است. این ضرورت از چند جهت ناشی می‌شود:
۱. تسهیل دسترسی جهانی به نسخه‌های خطی کهن:
امروزه دسترسی به اکثر قریب به اتفاق نسخ خطی بسیار آسان شده است؛ برخلاف دوران گذشته که برای نمونه، محقق وارسته‌ای چون مرحوم استاد علی‌اکبر غفاری برای یک تصحیح ناچار بود مثلاً پنج نسخه خطی را با زحمت فراوان و امانت‌گرفتن از کتابخانه شخصی اشخاص مختلف تهیه کند؛ آن هم در دوره‌ای که نه دستگاه کپی و اسکن بود و نه ارتباطات دیجیتال. اما امروزه شما می‌توانید کهن‌ترین و معتبرترین نسخه‌ها را از دورترین کتابخانه‌های اروپا، آمریکا، روسیه و دیگر نقاط جهان به آسانی فراهم کنید. بنابراین، با توجه به دردسترس‌بودن عموم نسخه‌های خطی یک عالم، لازم است آثار وی مجدداً با تکیه بر تمامی نسخ شناسایی‌شده بازتصحیح گردند.
۲. تمایز تحقیق علمی عمیق با حروف‌چینی و استخراج ساده منابع:
صرف اینکه کتابی حروف‌چینی شده یا حتی محققی در گذشته بر روی آن کاری انجام داده، به معنای تحقیق کامل نیست. متأسفانه بسیاری از کارهای موسوم به تحقیق، در حد عملکرد یک حروف‌چین ماهر یا حداکثر تخریج نام یک فرد یا کتابی است که مؤلف مستقیماً ذکر کرده است. در حالی که افق تحقیق علمی بسیار فراتر از این‌هاست؛ هنر محقق این است که موشکافی کند و دریابد نویسنده در زمان نگارش کتاب، فراتر از کتاب‌ها و اشخاصی که رسماً نام برده، تحت تأثیر چه فضاها، شخصیت‌ها و منابع پشت‌صحنه‌ای بوده و چه متونی پیش‌روی او قرار داشته است.
به عنوان مثال، در جریان تصحیح کتاب «غایة المراد» اثر شهید اول متوجه شدیم که ایشان اگرچه از ده‌ها کتاب نام می‌برد، اما در زمان تألیف، کتاب «إیضاح الفوائد» فخرالمحققین دائماً پیش دست ایشان بوده و شاید بیش از پنجاه تا صد بار، مطالب ایضاح را بدون تصریح به نام مؤلف یا استناد مستقیم نقل کرده است. هنگامی که محقق پی ببرد نویسنده تحت تأثیر آن اثر بوده، ابهامات فراوان متنی به‌سادگی و با مراجعه به منبع اصلی حل و رفع می‌گردد. ما این موارد را در پاورقی توضیح دادیم تا خواننده متوجه شود فلان عبارت دقیقاً بازتاب اندیشه کدام متن و مؤلف است. اجرای چنین شیوه‌ای دشوار است، اما در پژوهش‌های تراز نوین ضرورت تام دارد.
فواید روش‌شناختی «تحقیق موسوعه‌ای» و سبک‌شناسی
یکی از بهترین روش‌های احیای تراث، «روش موسوعه‌ای» است؛ یعنی تدوین و تصحیح تمام رساله‌ها و آثار یک اندیشمند در کنار یکدیگر با قاعده‌ای یکدست و استاندارد. گردآوری و عرضه کل آثار یک شخصیت فواید فراوانی دارد:
بسیاری از مجهولات متنی و شخصیتی برطرف می‌گردد؛
با سبک‌شناسی دقیق قلم و اسلوب نویسنده، کتب منسوب و غیرواقعی از میراث واقعی او بازشناسی می‌شود.
به عنوان نمونه، رساله «حقیقة الإیمان» سال‌ها به شهید ثانی نسبت داده می‌شد و پنج الی شش نوبت هم به نام ایشان چاپ گردید؛ اما با بررسی سبک‌شناسی و دلایل روشن (که در مقاله‌ای مفصل اثبات شد)، معلوم شد این رساله به‌هیچ‌وجه تألیف شهید ثانی نیست.
https://t.me/almajlesilib
Post #1034
136