راهنمای کتاب/ وضعیت نه جنگ نه صلح

احمد راسخی لنگرودی

«روزنوشته‌های جنگ کذایی»
نوشته: ژان پل سارتر
ترجمه: فرزام امین صالحی
ناشر: خوب، چاپ اول، 1404
تعداد صفحات: 454 صفحه
قیمت: 550000 تومان



از جمله دست‌نوشته‌­های تاریخی و البته بسیار خواندنی، دست‌نوشته­های روزهای جنگ است. خاطرات تلخ و غریب و روی هم انباشته. از آن جمله است دست‌نوشته­های جنگی به قلم فیلسوف معروف مکتب اگزیستانسیالیسم، ژان پل سارتر با عنوان: «روزنوشته‌های جنگ کذایی».

ژان پل سارتر در موقعیت جنگی این یادداشت‌ها را نوشت. در فاصله نوامبر ۱۹۳۹ تا مارس ۱۹۴۰. یعنی زمانی که سارتر سی و چهار پنج ساله بود و به عنوان سرباز ذخیره، نه در عملیات نظامی، بلکه در واحد هواشناسی ارتش فرانسه خدمت می‌کرد. در واقع، فرصتی فراهم برای خواندن و اندیشیدن و ثبت تجربه‌ زیسته در آستانه جنگ و احساسات شخصی و تاملات ذهنی او که بعدها در شاهکارهای فلسفی و ادبی این فیلسوف اگزیستانسیالیست خود را نشان می‌دهد.

این روزنوشت­ها بازمی‌گردد به وضعیت جنگی میان فرانسه و آلمان که به «جنگ کذایی» یا «جنگ ساختگی» شهرت دارد. از آن جهت عنوان این روزنوشت­ها وصف «کذایی» به خود می­گیرد که درگیری نظامی مستقیمی میان این دو کشور فرانسه و آلمان رخ نمی‌دهد. وضعیتی است در حالت تعلیق و بلاتکلیفی و انتظار. چیزی شبیه وضعیت قرمز امروز کشور خودمان:

«آنها واقعا اعتقادی به حمله بهاری ندارند، ولی بی­دل و دماغ­اند. بیشترشان می‌گویند فروپاشی از درون اتفاق می­افته، توی هر دو طرف.... (یکی) می­گوید: اگه اوضاع به همین شکل و بدون جنگ واقعی ادامه پیدا کنه، انقلاب در می­گیره و از ارتش هم شروع می­شه.»1

و چه خوب سارتر در کنار مشاهدات عینی خود تحلیل وضعیت روانی انسان را در شرایط بلاتکلیفی به تصویر می­کشد. وضعیتی که در آن فرد نه با خطر آشکار، بلکه با حالت انتظار و نبود قطعیت دست به گریبان است. و این است که خواننده ایرانی کتاب را در این شرایط نه جنگ نه صلح در پاره­هایی متوجه خود می‌سازد.

حجم این روزنوشت­ها هم کم نیست. متجاوز از ۴۵۰ صفحه، آنهم با فونت نسبتا ریز و سطرهای به هم فشرده. جالبتر زمانی است که بدانیم حجم روزنوشت­ها بیشتر از اینهاست. در اصل مجموعا چهارده دفتر را شامل می­شود. تعدادی از این دفاتر در صرصر حوادث گم شده است. مثل دفاتر اول، دوم، چهارم، و ششم تا دهم. از اینرو روزنوشت­ها از دفتر سوم شروع می­شود.

وقتی گفته می­شود روزنوشت­های جنگی نباید چنین تصور شود همه مطالب مرتبط است با جبهه و سرباز و خاکریز و اونیفورم و کلاهخود و اسلحه و قمقمه! اینها همه بهانه است تا نگارنده حرف خودش را بزند؛ تا آنجا که در پاره­ای، ظاهرا ارتباطی میان شروع و خاتمه هر یک از روزنوشت­ها دیده نمی‌شود. اگرچه در جاهایی سخن از جنگ و زندگی روزمره نظامیان و ابزار و ادوات و اوضاع و احوال جنگ می‌رود اما خیلی زود به تاملات فلسفی نویسنده کشیده می­شود؛ مفاهیمی همچون: آگاهی، آزادی، انتخاب، نگرانی، اضطراب، احساس پوچی و.... گویی جنگ کذایی تمرینی است برای نویسنده شدن سارتر و رویارویی او با مفاهیم اگزیستانسیالیستی. چیزی که چندان با عنوان کتاب نمی‌خواند. چندان که در پاره­ای از یادداشت­ها هر قدر کوشیدم بین ابتدا و انتهای روزنوشت­ها حلقه وصلی ایجاد کنم کمتر موفق شدم. گویی قلم، قلمزن را سوار خود کرده و از این حوالی می­برد، آنهم به جاهای دور که نویسنده هم در آغاز پیش­بینی آن را نمی‌کرد.
ادامه...
https://www.alef.ir/news/4041127086.html