رضا حسینی مرند
یازارین اَلینده‌کی دوربین: چاغداش داستاندا باخیش بوجاغی‌نین(زاویه دید) یئنی معناسی
«باخیش بوجاغی» دئینده، آغیلا گلن ایلک شئی بیرینجی شخص، ایکینجی شخص و اوچونجو شخص(هر نه‌یی یوخاریدان گؤروب بيلن شخص) اولور. بئله‌نچی بؤلوشمه‌لر یازیچیلیق درسلرینده و کیلاسلاریندا شاید فایدالی اولا بیله؛ آنجاق بیر داستان یا رومانین هانسی آچیدان باخیلماسی و نئجه سؤيله‌نیشینی آچیقلاماق اوچون یئترلی دئییل.
باخیش بوجاغینی بیر دفعه سئچیلیب آخیرا کیمی عینی قالان قاعده کیمی یوخ، یازیچی‌نین اَلینده‌کی دوربین کیمی دوشونمک داها دوغرو اولور. بو دوربین بعضن بیر کاراکتئره یاخینلاشیر، بعضن اوزاقلاشیر. بیر آن دایانیر، سونرا قفیلدن کیچیک بیر اَشیایا کئچیر. بعضن بیر ذهنین ایچینه گیریر، بعضن ده او ذهنین قاپیسینی باغلاییب کناردا قالیر. بو باخیشلا هم کلاسیک حیکایه‌لر داها یاخشی آنلاشیلیر، هم ده چاغداش داستاندا بو دوربینین نئجه جسارتله ایشلَتدییی گؤرونور.
دوربین هارادا دایانیر؟
چاغداش دوربین آرتیق تکجه حادیثه‌نی داها یاخشی دانیشماق اوچون قویولمور؛ دوربینین هارادا دایاندیغی، اثرین بیر سؤزونه چئوریلیر. بعضی یازیچیلار اوچون تکجه بیر سس یئترلی دئییل. نئچه آچی(زاویه) یارادیرلار؛ هر بیری اؤز گؤردویونه، اؤز بیلدییینه، اؤز ایناندیغینا گؤره آیری بیر دونیادا یاشاییر. بیری گؤردویونو او بیری گؤرمور، بیری حقیقت سایدیغینی باشقاسی یالان ساییر. اوخوجو بوتون بو قیریق-قیریق پارچالاری بیر یئره گتیریب، اؤز ذهنینده تام بیر شکیل یاراتمالی اولور.
ایکینجی شخصدن دانیشیلان رومانلاردا: «سن» سؤزو «من»ین یا «او»نون یئرینه کئچیر. اوخوجو ایسته‌سه ده، ایسته‌مه‌سه ده، اؤزونو او آچی‌نین یئرینده گؤرمه‌یه مجبور اولور. بعضن «بیز» سسینی ده اثرلرده ائشیدیریک — بیر محلله‌نین، بیر نسلین، بیر دسته‌نین بیرگه سسی. بئله حاللاردا «بیز» تکجه بیر چوخ انسان دئمک دئییل؛ یادداشین، اورتاق اینامین، حتی اورتاق یالانین دا سسینه چئوریلیر. بو یئرده دوربین صاحیبی آرتیق تک بیر آدام دئییل؛ دوربینین اؤزو بیر سسلر ییغینینا دؤنوشور.
کلاسیکدن چاغداشا کئچید
کلاسیک روماندا اوخوجو عادت اوزره کیتابین ایلک صحیفه‌سیندن هارادان باخیلدیغینی بیلیر. اوچونجو شخص(هر نه‌یی یوخاریدان گؤروب بيلن شخص) اوزون ایللر بویو، دونیانین بوتون سیرلارینا چاتان بیر سس کیمی گؤرونور. نه اولدوغونو، نه اولاجاغینی، هر کسین نه دوشوندویونو بیلیر؛ حتی چوخ واخت اونلارین داورانیشلارینا گؤره ده حؤکم وئریر. بو گونکو داستاندا بو اینام چوخ واخت سینیر. دوربین تکجه حادیثه‌نی گؤسترمیر، اوخوجونو آلداتماقدا دا اورتاق اولور. کلاسیک داستاندا اوخوجونون بیر شئیی بیلمه‌مه‌سی چوخ واخت گرگینلیک(تعلیق) یاراتماق اوچوندور. چاغداشدا ایسه بو بیلمه‌مه اؤزو داها درین بیر معنا داشییر: هئچ بیر ذهن تام و طرفسیز اولا بیلمز.
بعضی اثرلرده آغیر بیر حادیثه بیرباشا تصویر ائدیلمیر — بو، دانیشانین بیلمه‌مه‌سیندن یوخ، اثرین اؤزونون بعضی شئیلری تام سؤیله‌مه‌یین دوغرو اولمادیغینی دوشونمه‌سیندن قایناقلانیر. بعضی یادداشلار سؤزه چئوریلنده ماهیتینی ایتیریر؛ بعضی آجیلارا ایشیق توتولاندا، حقیقتی داها آیدین گؤرونمور. بئله‌جه محدود باخیش بوجاغی ساده‌جه بیر تکنیک اولماقدان چیخیب، اثرین اؤز دوشونجه‌سی‌نین بیر پارچاسینا چئوریلیر.
بیر ذهنین ایچینده‌کی باشقا ذهن
باخیش بوجاغی‌نین داها درین بیر طرفی ده وار: داستانین ایچینده هئچ واخت تکجه بیر ذهن اولمور. بیر کاراکتئر باشقاسینا باخیب، اونون نه دوشوندویونو تاپماغا چالیشیر. آما او بیری کاراکتئر ده بو کاراکتئرین اؤزو حاقیندا نه دوشوندویونو سئزمکده‌دیر. بو سئزمک ایسه عائیله‌نین، جامعه‌نین، کئچمیشین، قورخونون و یادداشین تأثیری آلتیندادیر. دئمک اینسان ذهنی باغلی بیر اوتاق دئییل. بیر ذهن همیشه باشقا بیر ذهنین تصووورونو ده اؤزونده داشییر. چاغداش روماندا بو ایچ-ایچه گؤرونتو بعضن اثرین اصل مرکزینه چئوریلیر. بیر بؤلومده بیر کاراکتئرین سسینی ائشیدیرسن، سونرا باشقا کاراکتئر گلیب عینی حادیثه‌نی اؤز باخیشینا گؤره یئنیدن قورور. بورادا سوال آرتیق «کیم گؤرور؟» دئییل؛ داها واجیب سوال بودور: «هر کس باشقاسی‌نین گؤردویو باره‌ده نه دوشونور؟» هر یئنی سس اؤنجه‌کی‌نین اوستونه بیر کؤلگه سالیر؛ حقیقت بیر دفعه‌یه سؤیلَنمیر — هر دانیشان اونا بیر قات داها آرتیریر.
Post #30783
260