رضا_حسینی_مرند
حیکایه‌نین یئنی ائستئتیکاسی: روایت، فرم و اوخوجویا یارادیلان تجربه
بو گون حیکایه و روماندا اصل مسئله آرتیق تکجه «نه دئییلیر؟» دئییل؛ «نئجه دئییلیر؟» سوالی‌نین اؤزو ده داستانین بیر پارچاسی کیمی تانینیر. یازارین سئچدییی باخیش آچیسی، زامان، مکان، شخصیت، دیل، ریتم، دورقونلوقلار، گیزلتمه‌لر و گؤرونوشده اهمیت‌سیز گؤرونن خیردالیقلار، هامیسی بیر روایتین ایچینده بیر-بیرینه باغلانیر. بو اوزدن داستانی آنلاماق اوچون تکجه اونون حادثه‌لرینه باخماق یئترلی دئییل؛ او حادثه‌لرین نئجه دوزولدویونه، نئجه گؤروندویونه و اوخوجونون قارشیسیندا نئجه بیر تجربه‌یه چئوریلدییینه باخماق لازیمدیر.
روایت داستانین اوستونه گئیدیریلیب گؤتورولن بیر قابیق دئییل؛ روایت، داستانین نئجه دانیشیلماسی و بوتون اوسلوبلارینین بیرلَشمه‌سیندن یارانان توره‌دیجی بیر شئیدیر. بیر حادیثه‌نی بیرینجی شخصین دئییشی ایله آنلاتماقلا، اوچونجو شخصین اوزاقدان باخماسی آراسیندا تکجه شکیل فرقی یوخدور؛ او حادیثه‌نین اوخوجویا چاتما شکیلی، اونون دویغوسونو و آنلامینی دَییشیر. زامانین دوز آخیندا گئتدییی بیر داستانلا، پارچالانمیش زاماندا گئدن بیر داستان آراسیندا دا فرقلی بیر تجربه یارانیر.
بو یئرده «فرم» آدلانان شئی ده داستانین قیراغیندا دورموش بیر آراج دئییل؛ فرم، داستانین نئجه وار اولماسیدیر. یازار بیر داستانین نئجه دانیشیلماسینی سئچیرکن، اصلینده اونون نئجه گؤرونه‌جه‌یینی، هانسی سسله ائشیدیله‌جه‌یینی و اوخوجونون اونونلا نئجه ایلگی قوراجاغینی سئچیر. بو ندندن دولایی «فرم یا محتوا؟» سورغوسو داها دوغرو بیر سورغو اولا بیلمز؛ نییه کی محتوا، اؤزونه مخصوص بیر فرم تاپاندا معنا قازانیر؛ فرم دا بوش یئره قویولموش بیر قاب دئییل، محتوانین اؤزونه دؤنوشور.
بو گونلر بعضی یازارلاردا دولاشیق روایتین اؤزو بیر اوغور معیارینا چئوریلیب. باخیش آچیسی دییشیلیر، زامان پارچالانیر، راوی اؤزونه سؤز آتیر، اوخوجویا سؤز وئریلیر، حادیثه‌لرین آراسیندا کئچمیش و ایندی بیر-بیرینه قاریشیر، اثرین نه تهر یازیلدیغی یادا سالینیر و بوتون بونلار «فرقلی یازماق» کیمی گؤستریلیر. آما بو اویونون اؤزلویونده اهمیتی یوخدور؛ هر روایت اویونو بیر هدفی اثرده حایاتا کئچیرمیرسه، فرم داستانین ایچینده‌کی یارانان بیر اوسلوب یوخ، یازارین اؤز اؤزونه گؤستردییی ایلنجه‌یه چئوریلیر - بعضن ده اوخوجونون قارشیسیندا بو دولاشیق پیرتلاشیقلیغی بیر فخر کیمی گؤرور.
اوخوجو بئله بیر متنی اوخویوب، «بو نه قدر دولاشیقدیر» دئیه باییلا بیلر؛ آما دولاشیق اولماقلا دَرین اولماق عینی بیر قاورامی داشیمیر! دولاشیق روایت اوخوجونون دوزگون اوخوماغینا مانع اولسا، آما اوندا بیر دویغو، بیر دوشونجه، بیر قورخو یا یئنی بير گؤرونوش یاراتماسا، او دولاشیقلیق اویوندان باشقا هئچ نه دئییلمیش.
چاغداش داستاندا اثر اوخوجویا حاضیر بیر سونوج وئرمکدن چوخ، اوندا بیر تجربه یاراتماق ایسته‌ییر. کلاسیک آنلاتیدا چوخ واخت «بو اثری اوخوماسایدیم نه‌یی الدن وئرمیشدیم؟» سوالی اوزه چیخیر؛ آما چاغداش داستان، اوخوجونو حادیثه‌نین ایچینده یاشاتماق ایسته‌ییر. اوخوجو بیر شخصیتین یئرینده دورور، بیر زاماندا قالیر، دورقونلوغوندا دایانیر، بیر شئیین دئیلمه‌دییینی سئزیر و سونوندا اثرین اونا دئمک ایسته‌دییی شئیی نئجه تاپاجاغینی اؤزو آختاریر.
بئله بیر یئنیلیک، نقدین ده یئرینی دَییشیر. بیر اثره نقد یازارکن «نه دئمک ایسته‌ییب؟» سوالی تک باشینا یئترلی دئییل. داها واجیب سوال: «بو اثرده بو فرم هانسی یوکو داشییر؟» روایت هانسی امکاناتدان ایستیفاده ائدیر؟ سس کیمیندیر؟ اوخوجونون دوشونمه‌سینه ماجال وئریلیرمی؟ زامان نئجه دوزولوب؟ دیلین ریتمی نئجه حادیثه‌نین دویغوسونو دَییشیر؟ فرم، اثرین یاراتماق ایسته‌دییی تجربه‌یه نه قدر خدمت ائدیر؟
منتقدلرین بیر بؤلومو بیر اثره اؤز حاضیرلانمیش نظریه‌لرینی گئیدیریب یئرلَشدیریرلر. اثره باخمادان، اونا نئجه باخاجاغینی سئچیرلر. حالبوکی نقدین ایلک ایشی اثرین اؤز ایچیندن بیر باخیش تاپماسیدیر. هر اثر اؤز قایدالارینی یارادیر؛ منتقدین ایشی ده ایلک اؤنجه بو قایدالاری گؤرمک، سونرا اونلارین نه قدر ایشله‌دییینی آختارماقدیر.
تکجه منتقد یوخ، بو یئرده اوخوجونون رولو دا دایازلیقدان قورتولماقدیر. اوخوجو تکجه یازارین وئردییی معلوماتی آلان آدام دئییل؛ اثرین سون شکیلینی یاراتماقدا اورتاقدیر. بعضن متنده دئییلمه‌ین بیر شئیی اوخویور، بعضن بیر بوشلوغو اؤز تجربه‌سی ایله دولدورور. اثرین بؤیوکلویو اوخوجویا نه قدر چوخ معلومات وئردیینده یوخ؛ بعضن نه قدر چوخ معلوماتین اوخوجونون اؤزونه بوراخدیغیندا گؤرونور.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Post #30695
262