پژوهشی در تلفظ درست یک نام: «قتلمش»
واژگان کلیدی این جستار:
سلجوق، سلجوقیان، اسرائیل، قتلمش، کالنجر، سلطان‌محمود، امیر‌مسعود، نبرد دندانقان، بیهقی، راوندی، راحة الصدور.
در تواریخ آمده‌است که: چون ترکان سلجوقی را در سرزمین خویش چراگاه تنگ آمد و «مراعی کفاف مواشی» نکرد، طمع در مرغزارهای سرزمین ایران کردند و از محمود غزنوی درخواستند تا دستوری دهد تا ایشان از آب جیحون گذاره کنند و در حدود نَسا و باوَرد بباشند و بیاسایند تا خیل و گله و رمه‌اشان در فراخی و نعمت بچرند.
مشاوران و امیران محمود، از جمله ارسلان جاذب، والی طوس، که از شمار ترکان سلجوقی و عُدَّت و کیفیت کار ایشان آگاه بودند او را از اجابت آن درخواست برحذر داشتند، اما سلطان‌محمود که از پیروزی‌های سپاه خود در هندوستان مغرور شده بود خطر ترکمانان را به‌چیزی نشمرد و به اندرز مشاوران التفاتی ننمود و درخواست ترکمانان را پذیرفت.
سپس‌تر، محمود رفته‌رفته از خطر این ترکان در قلمرو خویش اندیشه‌ناک شد، و از تصمیم خود پشیمان گشت و خواست تا تهدید آنان را دفع کند. پس، به‌حیله، مجلسی ساخت و ضیافتی ترتیب داد و سران سلجوق را دعوت کرد. در آن ضیافت محمود غَدر نمود و اسرائیل، یکی از پسران سلجوق را، که مهتر سلجوقیان در آن میهمانی بود، بند کرد و به قلعه‌ی کالنجر در هندوستان به‌حبس فرمود.
اسرائیل هفت سال در آن قلعه در بند ببود؛ سلجوقیان کوشیدند تا او را از بند برهانند، اما در این کار ناکام ماندند و او در بند بمُرد.
این رخداد خود بهانه‌ای شد برای کین‌خواهی دودمان سلجوق تا در نهایت ایشان در نبرد «دندانقان» سپاه مسعود غزنوی را تارومار کردند.* شکستِ دندانقان سرآغاز زوال غزنویان و برآمدن امپراطوری سلجوقیان شد، آن‌چنان‌که به‌اندک زمان از آن شکست طغرل در شادیاخ نیشابور بر تخت مسعود نشست و امپراطوری بزرگ سلجوقی را بنیاد نهاد. وسعت این پادشاهی، در ذروره‌ی قدرت، از اقصای مشرق بود تا به کنار دریای مغرب و وزیر با‌کفایت آن خاندان، خواجه نظام‌الملک، برای نمودن بُسطت مُلک و فراخی سرزمین و دوری نفاذ فرمان ملکشاه، پرداخت وجه دستمزد ملاحان جیحون را به انطاکیه حواله کرد!
در سرچشمه‌های پارسی و جز آن، نام پسر اسرائیل را، یعنی «قتلمش» را، به‌تلفظ‌های گوناگون نوشته‌اند.
آبشخور و سبب گوناگونی در تلفظ این نام بر ما پیدا نیست، اما این اختلاف خود حکایت از نبود آبشخوری یگانه و معتبر نزد تاریخ‌نویسان دارد. از نبودِ همداستانی و اجماع در طرز تلفظ این نام چنین بر‌می‌آید که هر‌کس در این باب از ظنّ خویش سخن گفته باشد.
تلفظ «قتلمش» در آبشخورهای پارسی و جز پارسی :
۱- لغت‌نامه‌ی دهخدا: «قتلمش» را بی اعراب مدخل کرده‌است! گویا فرهنگ‌نویس از تلفظ این نام بی‌خبر بوده‌است.
۲- فرهنگ بزرگ سخن: این نام در این فرهنگ نیامده‌است.
۳- فرهنگ معین (جلد ششم، اعلام، غ-ی): «قُتْلُمِش»؛ و آن نادرست است.
۴- دایره‌المعارف مصاحب (ج۲-۲، ص۲۰۱۵): «قُتْلُمِش»، «قُتُلْمِش». گویا شادروان مصاحب هم از تلفظ درست این نام به‌گمان بوده، پس، احتیاط را، دو تلفظ آورده‌است؛ و هر‌دو نادرست است.
۴- در تاریخ جامع ایران (چاپ مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی، جلد هفتم)، «قتلمش» بی اعراب نوشته شده است!
۵- در دانشنامه بریتانیکا: «قُتْلُمُش».
۶- در دانشنامه ایرانیکا: «قُتْلُمُش»، ذیل مدخل: SALJUQS iii. SALJUQS OF RUM
۷- دایره‌المعارف اسلامی (چاپ، بریل، ۱۹۹۵ ویراسته‌ی C.E. Bothworth، جلد هشتم: «قُتْلُمُش»[۱]
تلفظ درست قتلمش در راحة الصدور راوندی:
نام «قتلمش» در یک جای راحة الصدور، دست‌نوشت کتابخانه‌ی ملی فرانسه، به‌صورت مشکول آمده‌است:
...و پسر اسرائیل، «قُتَلْمِش»[۲]، به‌نشناس در حوالی قلعه می‌گشت، چون خبر وفات پدر بدو رسید به‌راه بیابان سرخ‌کلاهان از هندوستان به سیستان آمد و از آنجا به بخارا پیش عمّان و اخوال آمد و آن احوال بگفت...باآنکه شادروان عباس اقبال آشتیانی در تصحیح راحة الصدور، چنان که عادت او بوده، نهایت دقت را مرعی داشته، «اِعراب» دست‌نوشت معتبر یاد‌شده را که نسخه‌ی اساس او بوده، برای این نام در تصحیح نیاورده‌است؛ و این، خود به گمانه‌زنی در باب تلفظ این نام دامن زده است.
محمد رضی‌پور
#انجامه
#قتلمش
#سلجوقیان
[۱] این تلفظ‌ها در آبشخورهای یاد‌شده، بر حسب مورد، هر یک به علامتی نشان داده شده‌است؛ ما همه را به‌یک روش و با حروف پارسی نوشتیم، یکسانی و آسانی مر مقایسه را.
[۲] ممکن است برخی با ریشه‌یابی این نام در زبان ترکی به تلفظی دیگر برسند، اما ملاک باید دست‌نوشت معتبر پاریس باشد.
* بیهقی خود شاهد نبرد میان امیر‌مسعود و ترکمانان در دندانقان بوده و داستان این جنگ را به‌تفصیل در تاریخ خویش آورده‌است؛ او، به‌چهار کلمه، تصویری زنده و هولناک از آن حربگاه به‌دست داده‌است:
«قیامت بدیدیم درین جهان.»
https://t.me/Anjaame