چهل و نه) آرمان‌شهر حافظ

درآمد

بیستم مهرماه هر سال را روز حافظ یا «یادروز حافظ» نام نهاده‌اند. گرچه هر روز روز حافظ است و روز فردوسی و روز سعدی و روز دیگر بزرگان علم و ادب، که بی نام و یاد این بزرگان نه روز برای میهن ما، ایران، معنی دارد، نه روزگار. بااین‌همه، تعیین یک روز به نام یک بزرگ گرچه عامل آن تذکار است و یادآوری، و یادآوری از گونه‌ای غفلت خبر می‌دهد، اما بسا که این‌گونه یادآوری‌ها موجب می‌شود که غفلت از میان برخیزد و در نتیجه تعیین یادروزها رویدادی خجسته به شمار ‌آید.

آرمان‌شهر‌پردازی

اهل فکر و فلسفه و هنر در جست‌وجوی حقیقت‌اند. حقیقت معانی گوناگون دارد. در حوزۀ هنر، حقیقت، آرمان است، آن وضع و آن چیزی است که باید باشد و نیست. آنچه هست واقعیتی است نامطلوب که هنرمند نمی‌پسندد و می‌کوشد تا دگرگونش سازد و آنچه را که مطلوب است به‌جایش نهد. نیچه، فیلسوف بزرگ آلمانی، بر آن بود که جان آدمیان ممکن است سه مرحله را پشت سر نهد:
ــ مرحلۀ شتری: جان در این مرحله ارزش‌های موجود را می‌پذیرد و با خیر و شر امور کاری ندارد. جان بیشتر مردم از این دست است.
ــ مرحلۀ شیری: جان شماری از آدمیان به این مرحله می‌رسد. اینان متفکران‌اند و هنرمندان برجسته که با ارزش‌های نامطلوب موجود می‌ستیزند تا آن‌ها را از میان بردارند و دگرگون سازند. جان حافظ، در مقام شاعری بزرگ و هنرمندی روشن‌بین و روشن‌رای‌ و دردمند، بی‌گمان به مرحلۀ شیری رسیده بود. ستیز دائمی او با ریا و تجلیات آن، که بی‌عدالتی و بیدادگری و زشت‌سازی زیبایی است، مثبِت مدعای ماست:

ریا حلال شمارند و جام باده حرام
زهی طریقت و ‌ملت زهی شریعت و ‌کیش

ــ مرحلۀ تولد دوباره: جان شماری کمتر از خواص آدمیان از مرحله شیری هم می‌گذرد و به تولدی دیگر می‌رسد. جانی که تولد دیگر‌ می‌یابد ارزش‌آفرین می‌شود، ارزش‌های نو می‌آفریند و جانشین ارزش‌های نامطلوب ازمیان‌رفته می‌‌سازد... و جان حافظ، به گواه غزل‌های بی‌مانندش، تولدی دیگر یافته بود و آرمان‌‌شهری را تصویر می‌کرد و هنرمندانه پیش چشم مخاطبانش می‌آورد (و همچنان می‌آورَد) که پیرمغان آراسته به فضایل و پیراسته از رذایل، به مدد رندان پاک‌نهاد روشن‌بین روشن‌رای، بر آن حکم رانَد تا جامعه‌ای شکل گیرد که در آن عدالت و برابری و زیبایی معنی داشته باشد و هرکس به حق خود برسد:

آدمی در عالم خاکی نمی‌آید به دست
عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی‌

به‌پیوست فایل سخنرانی خود را که در این باب ایراد شده است به یاران گرامی درگاه (کانال) تقدیم می‌کنم.

@a_daadbeh

https://bit.ly/3lDRp4a