سیزدهم) خرد زهد، خرد عشق

درآمد

در یادداشت دوازدهم از تحول عقل استدلالگر یا عقل یونانی ــ ارسطویی به عقل ایرانی ــ افلاطونی، که هم توان استدلال دارد، هم توان شهود، سخن گفتیم. ازآنجاکه لازمۀ دست یافتن به شهود، صافی کردن دل (= باطن) است یا تصفیۀ باطن، و در نتیجه تحول عقل هم با یکی از این دو روش، روش زهد یا روش عشق، صورت می‌گیرد، می‌توانیم عقل کمال‌یافته در پرتو زهد را «خردِ زهد» و عقل کمال‌یافته در پرتو عشق را «خردِ عشق» بنامیم.

بیان شاعرانۀ تحول عقل

در ادب فارسی برای تحول عقل استدلالگر ــ که به زبان شاعرانه آن را به صفت خام موصوف می‌سازند ‌(خرد خام یا عقل خام) ــ دو شیوه پیشنهاد شده است. به بیان دیگر، جست‌وجو در شعر فارسی، جست‌وجوگر را با دو شیوه روبه‌رو می‌سازد که می‌توان یکی را شیوۀ کلامی ــ صوفیانه خواند و دیگری را شیوۀ فلسفی ــ عارفانه نامید:
۱) شیوۀ کلامی ــ صوفیانه: برطبق این شیوه، آن‌سان که سنائی تصریح می‌کند، باید عقل استدلالگر را به «دبیرستان الرّحمن» برد و آموزش ایمانی داد
عقل اگر خواهی که ناگه در عقیله‌ت نفکند
گوش گیرش در دبیرستان الرّحمن درآر

الرّحمن اشاره به سوره‌ای است از قرآن کریم و به تعبیر اهل ادب مجاز است به علاقۀ جزء و کل، و مراد از آن کل قرآن است. به بیان دیگر، درآوردن عقل استدلالگر در دبیرستان الرّحمن همانا دعوت به آموزش‌های دینی و ایمانی برآمده از قرآن است تا عقل به ایمان پیوندد و امکان شناخت حقیقت فراتجربی، در کنار شناخت پدیده‌های تجربه‌پذیر، فراهم آید.
هدف از تأکید‌هایی که بر آموزش‌های دینی و نقد آراء یونانی (= آراء فیلسوفان عقل‌گرا) به‌ویژه در این دوران، یعنی در سده‌های پنجم و ششم، در شعر فارسی شاهد آنیم با هدف آموزش مسائل دینی، به قصد تحول عقل استدلالگر به عقل ایمانی، که توانایی شهود نیز خواهد داشت، صورت می‌گیرد. به‌عنوان نمونه، غیر از بیشتر قصیده‌های سنایی، می‌توان از قصیدۀ خاقانی در نقد فلسفۀ یونانی یاد کرد:
فلسفه در سخن میامیزید
وانگهی نام آن جدل منهید
مرکب دین که زادۀ عرب است
داغ یونانْش بر کفل منهید
قفل اسطورۀ ارسطو را
بر در احسن‌الملل منهید...

۲) شیوۀ فلسفی ــ عارفانه: برطبق این شیوۀ تحول عقل استدلالگر، آن‌سان که حافظ شیواتر و رساتر از دیگر سخنوران بدان پرداخته، باید خرد خام (= عقل استدلالگر) را به میخانه برد و با می لعلْ خونش را به جوش آورد تا در آن تحول کیفی متحقق گردد:
این خرد خام به میخانه بر
تا می لعل آوردش خون به جوش

به بیان دیگر، باید با روش عشق (در برابر روش زهد) عقل خام را به پختگی رساند؛ یعنی از نقص (= توقف در استدلالگری) به‌سوی کمال (= استدلالگری + دست یافتن به توان شهود) رهنمون شد. ابیاتی ازاین‌دست جملگی از تحول عقل و تبدیل آن به خرد عشق یا خرد رندانه حکایت می‌کنند:
اگر نه عقل به مستی فروکشد لنگر
چگونه کشتی از این ورطۀ بلا ببرد
یا
خرد در زنده‌رود انداز و می نوش
به گلبانگ جوانان عراقی
@a_daadbeh