نود‌‌ و‌ شش) زبان و ادب؛ فرهنگ و هویت

درآمد
گرچه هر روز روز زبان و ادب ملی است معمول چنان است که یک روز را در تقویم ملی بدین نام بنامند. سخنرانی پیوست این یادداشت سخنرانی‌ای است که در این روز ایراد شده است.
غزلی از حافظ را که به باور من می‌تواند مخاطب آن ایران باشد و بارها آن را به مناسبت‌هایی خوانده‌ام، به‌عنوان درآمدی بر این سخنرانی نیز خواندم؛ غزلی به مطلع:

جز آستان توام در جهان پناهی نیست
سر مرا به‌جز این در حواله‌گاهی نیست

آن‌گاه کوشیدم به‌ پرسشی پاسخ دهم که به‌ گونه‌های مختلف در جریان است: شعر و ادب (= ادبیات) به چه‌ کار می‌آید؟ به چه درد می‌خورد؟

فرهنگ ملی، هویت ملی
در پاسخ به‌ پرسشی که طرح شد و پیوسته طرح می‌شود به کوتاهی می‌گویم : ادبیات، هنرها دارد و سودها و ازجمله دو هنر برجسته؛ فرهنگ‌سازی و هویت‌سازی.

۱. فرهنگ‌سازی: نخست بگویم که تمدن دگر است و فرهنگ دگر. تمدن جنبه‌های عینی برآمده از دانش بشر است؛ از ساخته‌های مختلف سودمند، مثل ساختمان، اتومبیل، هواپیما تا داروهای درمانگر گوناگون،و ناسودمند، مثل انواع جنگ‌افزارهای ویرانگر و همانندان آن‌ها... اما فرهنگ، علم و دانش و ادب است و به بیان سنجیده‌تر، به گفتهٔ سعدی، جوهرهٔ برآمده از علم است؛ یعنی آدمیت، یا به‌تعبیر امروز انسانیت:
علم آدمیّت است و جوانمردی و ادب
ور نی ددی به صورتِ انسان مصوّری
و جوهره برآمده از عشق است که با هم یعنی آدمیت:
عشق آدمیّت است گر این ذوق در تو نیست
هم‌شرکتی به خوردن و خفتن دواب را

و همین جوهره است که در فرهنگ ایرانی موجب مثلث نیکی‌ها می‌شود: اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک.
چنین است که بسا در جهان امروز تمدن هست و فرهنگ نیست، که اگر بود این‌همه بیداد و ستم نبود؛ زیرا روان‌ها تندرست بود که به گفتهٔ حکیم فردوسی: «به‌فرهنگ باشد روان تندرست...».

۲. هویت‌سازی: «بارها گفته‌ام و بار دگر می‌گویم» که زبان، به‌عنوان ابزار پیوند و ارتباط، چون به ادبیات در معنی عام (= هر گونه نوشته و مکتوب) و ادبیات در معنی خاص (= شعر و ادب) پیوست و حامل یک جهان دانش و فرهنگ و  هنر گردید به زبانی فرهنگی و علمی و درنهایت به عاملی هویت‌ساز بَدَل می‌گردد.
زبان فارسی، با پشتوانهٔ فرهنگی چندهزارساله در این سوی و در آن سوی تاریخ پیوستهٔ ایران، زبانی است با پشتوانهٔ فرهنگی کم‌مانند؛ فرهنگی که بزرگانی کم‌‌نظیر چون فردوسی و نظامی و مولوی و سعدی و حافظ و ده‌ها و صدها سراینده و نویسنده و نظریه‌پرداز دیگر از مردمان ایران‌زمین، در طول تاریخ، در آفرینش و گسترش آن نقش داشته‌اند و آن را به عامل هویت ملی بَدَل ساخته‌اند.

https://t.me/a_daadbeh