هفتادو‌هشت) استاد سخن، سعدی و راه دور میان درد و بیان

درآمد

بیان درد و به‌طورکلی بیان عواطف و احساسات که کار شاعران است، از جمله ممکن است با دو مانع روبه‌رو شود: مانع اجتماعی ــ سیاسی و مانعی که من آن را در این یادداشت و در این سخنرانی «مانع ماهوی» می‌نامم. موضوع بحث من در این سخنرانی «مانع ماهوی» است.

مانع ماهوی

مانع ماهوی مانعی است که به‌صورت طبیعی و ذاتی بیان احساسات و عواطف را، اگر نگوییم ناممکن، سخت دشوار می‌سازد. سبب آن است که عواطف و احساسات، به تعبیر اهل حکمت و منطق، از مقولهٔ کیف است؛ کیف نفسانی و بیان آن با ابزار واژه‌ها گونه‌ای تبدیل کیفیت به کمیت است؛ کاری بس دشوار و بسا ناممکن. البته بشر همواره در پی انجام دادن این کار ناممکن یا کار بس دشوار بوده است تا به فهم آنچه می‌کوشد تا بفهمد نزدیک شود. این کوشش از همان کودکی آغاز می‌شود. دیده‌ایم که وقتی از کودکی که تازه زبان بازکرده است می‌پرسیم: چقدر مرا دوست داری؟ می‌گوید مثلاً ۵ تا، و این اندازه را با انگشتان دستش نشان می‌دهد، یا می‌گوید: اندازهٔ این خانه! یعنی می‌کوشد تا دوست داشتن را، که امری کیفی است، به امری کمّی تبدیل کند. حتی وقتی هم که پاسخ چنین پرسشی تعبیر «خیلی» است (خیلی دوستت دارم، البته از سوی بزرگ‌ترها) باز هم تلاشی است در جهت تبدیل کیفیت به کمیت.

کار علم (علم تجربی) هم همین است. آنجا که موضوع علم امری کمّی است، مثل موضوع علوم فیزیکی که موضوع آن‌ها «مادهٔ بی‌جان» است، علم به‌سرعت پیشرفت می‌کند؛ چنان‌که پیشرفت‌های حیرت‌انگیز علوم فیزیکی غیرقابل‌انکار است، اما اگر موضوع علم امری کیفی باشد حاصل کار یا توقف است یا چندان چشمگیر نیست. نخست، موضوع روان‌شناسی را «حالات روانی» دانستتد، یعنی اموری کیفی. مطالعهٔ حالات روانی چنان‌که باید و چنان‌که می‌خواستند میسر نشد. به‌ناگزیر روان‌شناسی تبدیل شد به رفتارشناسی، یعنی موضوعی کمّی (رفتار) را جانشین موضوعی کیفی (حالات روانی) ساختند تا مطالعهٔ موضوع با روش علمی میسر گردد.

تبدیل کیفیت به کمیت، اگر ناممکن نباشد، کاری است بس دشوار و کار شاعران پرداختن بدین امر ناممکن یا امر بس دشوار است و سعدی در این امر بس دشوار هم توفیقی چشمگیر و حیرت‌انگیز داشته است.

* تعبیر «راهِ دورِ میانِ درد و بیان» مصراعی است از زنده‌یاد فخرالدین مزارعی، در منظومهٔ «کلاغ» که من جداگانه در باب آن سخن خواهم گفت.

https://t.me/a_daadbehh