شصت‌و‌هشت) سهروردی و زبان فارسی

درآمد
«بارها گفته‌ام و (همراه با گرامیداشت هشتم مرداد، یادروز سهروردی) بار دگر می‌گویم» که نیاکان ما در سدۀ چهارم قمری، در پی بازشناسی هویت ملی، به بازیابی و تنظیم این هویت پرداختند. تأکید بر سه موضوع، در جریان این بازشناسی و بازیابی، یعنی تأکید بر زبان و ادب ملی (زبان و ادب فارسی)، اساطیر و تاریخ ملی، و حکمت ملی، «مثلث هویت» را پیش روی ما قرار می‌دهد. حکیم فردوسی در شاهنامه به طرح هر سه موضوع پرداخته است که شاهنامه بیانیۀ (مانیفست) هویت ملی ما ایرانیان نیز هست.

و کار بزرگ سهروردی

پرداختن به موضوع‌های سه‌گانۀ هویتی از سدۀ چهارم هدفی ملی به شمار آمد. شاعران عارف‌مشرب موضوعات حکمت ملی را در مرکز توجهات خود قرار دادند و در پرداختن مضامین شاعرانه از اشاره به اساطیر و تاریخ ملی هم غافل نماندند. به‌عنوان نمونه بنگرید:
به‌ سرّ جام‌ جم آنگه نظر توانی کرد
که خاک میکده کُحل بصر توانی کرد
یا:
گرت هواست که چون جم به سرّ غیب رسی
بیا و همدم جام جهان‌نما می‌باش
در حوزۀ حکمت و فلسفه، نخست، قهرمانِ عقل و استدلال، پورسینا، با پرداختن به حکمت مشرقی، به سامان دادن بخش حکمت ملی روی آورد، اما تاریخ ادامۀ کار را به عهدۀ متفکری نهاد که بندبندِ وجودش فرهنگ ملی را فریاد می‌کرد؛ به عهدۀ شیخ اشراق، شیخ شهید، سهروردی.

او که پس از سقراط دومین شهید آزادْفکری به شمار می‌آید نه‌تنها همۀ عمر خود، که هستی و جان خود را در کار بزرگ حکمت ملی، یعنی حکمت اشراق کرد و در این کار به دو ضلع دیگر مثلث هویت، یعنی ضلع اساطیر و تاریخ ملی و ضلع زبان و ادب ملی، توجهی ویژه کرد، به‌گونه‌ای که محتوای بعضی از رساله‌های فارسی سهروردی فضای شاهنامه را پیش چشم خواننده می‌آورد.

رسم بود که فیلسوفان آثار خود را به زبان عربی، که زبان اول جهان اسلام محسوب می‌شد، می‌نوشتند. سهروردی اگر حکمت ملی را به زبان عربی نوشت تا همگان از این حکمت ارجمند آگاهی یابند، از زبان ملی، یعنی زبان فارسی هم نه‌فقط غافل نماند که بدان توجهی خاص کرد و مسائل حکمت ملی را هم، با توجه ویژه به اساطیر ملی، به صورتی شیوا و رسا، به زبان فارسی نوشت و بدین‌سان متونی فلسفی ــ ادبی، به زبان ملی، به یادگار گذاشت. آخر سهروردی نیک می‌دانست که «صورت»، یعنی حقیقت هویت ملی، همانا زبان ملی است و بدون به کار گرفتن زبان ملی ــ که زبان اصلی حکمت ایرانی است ــ کار پرداختن به حکمت ملی تمام نیست.

اگر مسئله را از منظر کمّی هم بنگریم آثار فارسی سهروردی ــ که از توجه او به زبان ملی حکایت‌ها بازمی‌گوید ــ درخور توجه است. آثار سهروردی زیر عنوان «مصنفات شیخ اشراق» در سه مجلد به چاپ رسیده که یکی از این سه مجلد، با حجمی معتنابه، آثار شیخ به زبان فارسی است.
@a_daadbeh