شصت‌ و‌ پنج) ویژگی‌های زبان سعدی

درآمد

ارجاع به سخنرانی اول اردیبهشت‌ماه امسال (۱۴۰۰) در یادداشت پیشین (یادداشت شصت‌ و چهار) موجب شد تا بعضی از یاران خواستار گذاشتن آن سخنرانی در کانال شوند. البته سخنرانی‌های اول اردیبهشت، از جمله سخنرانی این‌بنده، از سوی مرکز سعدی‌شناسی در اینستاگرام گذاشته شده‌ است، اما ظاهراً بعضی از دوستان نتوانسته‌اند آن‌ را بشنوند.

ویژگی‌های زبان سعدی

گفته‌اند و نوشته‌اند که سعدی زبان فارسی و به تَبَع آن، نثر فارسی را که از اواخر سده‌ٔ پنجم یا اوایل سدهٔ ششم اسیر لفاظی و دشوارگویی شده و از زبان سادهٔ مردم دور افتاده بود، به جایگاه اصلی خود بازگرداند؛ یعنی به زبان ساده و شیوای فردوسی و رودکی و بیهقی. این بازگشت صرفاً یک بازگشت نبود؛ بازگشتی بود همراه با «سعدیانه ساختن» آن زبان.

به‌‌ نظر می‌رسد سعدی پنج ویژگی بر زبان فردوسی و رودکی افزوده و آن‌ را زبان همهٔ دوران‌ها ساخته و خود، سعدی «آخرالزّمان»، یعنی شاعر همهٔ دوران‌ها تا روزگار حاضر شده است. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:

۱) همسانی زبان شعر و نثر، یعنی زبان نثر را چونان زبان شعر ساده و جذاب ساخته است و زبان شعر را چونان زبان نثر، نثری که خود سامان داده‌ بود، ساده و هموار گردانیده‌ است.

۲) ظاهر سخن را ساده و باطن آن‌ را، در عین سادگی ظاهر، هنری گردانیده‌ است.

۳) ایجاز را، که می‌توان گفت عین بلاغت است، در نظم و نثر، به حد اعجاز رسانده‌ است.

۴) فضای سخن را ــ به تعبیر امروز ــ «فضایی شاد» ساخته و خود در پایان گلستان بر آن تأکید ورزیده‌ است: « غالب گفتار سعدی طرب‌انگیز است و طیبت‌آمیز» (طنز هم که برخی از محققان از ویژگی‌های کلام سعدی می‌دانند در واقع از فروع ویژگی «فضای شاد» سخن سعدی است).

۵) موسیقایی‌ گردانیدن و موزون ساختن سخن، که نتیجهٔ وزن عروضی در اشعار سعدی است و حاصل وزن شبه‌عروضی (تسجیع) و وزن غیرعروضی در نثر او است.

دوستان گرامی و علاقه‌مندان می‌توانند این سخنرانی را در صفحهٔ اینستاگرام مرکز سعدی‌شناسی، به نشانی زیر، ملاحظه کنند:
https://www.instagram.com/tv/CN7thfJnNbG/?igshid=pi3ydmnkzmxs

@a_daadbeh