‍ ‍            مسئلە این است:
معیارسازی کوردی، آری یا نه؟

مصطفی بیگی
(ڕوودوس فەیلی) - مهران

(شاعر، نویسندە، روزنامە‌نگار و پیشکسوت معیارسازی)

#ئەنستیتو_زانست_زاگروس

در این روزگار غریب فقط نوشتن و گفتن دربارۀ فرهنگ و زبان آن هم زبان غیررسمی کوردی، میصرفد و توصیه به استادانی کە از جان و دل مایە می‌گذارند و عاشقانە برای اعتلا و شاید هم بقای زبان مادری تلاش می‌کنند، شاید منصفانە نباشد.
اما از آنجایی کە بە اشتراک گذاشتن تجارب چنددهۀ این‌جانب کە از دهۀ شصت وارد این گود شدەام واگر عمری باشد دە سال آیندە بە نیم‌قرن فعالیت منتهی می‌شود و پر از فراز و نشیبهای منتهی به ناکامی بوده، شاید باعث شود کە دوستان، دچار تجارب شکست ما نسل اولیها نشوند و دستاوردهای بیشتری حاصل نمایند.

این‌جانب از معدود افرادی بودم کە از ابتدا و شاید بە لطف جنگ صدام و مهاجرت و تجربە چندگونه زبانی، هیچ تعصبی به زبان ایل و طایفەام نداشتەام و هموارە اختلافات گویشی بین ایلات و طوایف ایلام برایم جالب بودە است.
بچە کە بودیم بە زبان شکل‌گرفتە کە از برخورد لهجەهای ایلات استان و در شهرهای ایلام و مهران، بە مرور شکل گرفتە «کوردی بازاری» می‌گفتیم
نە از باب اینکە این دو شهر بازار بە معنای محل تجارت داشتند. بعدها فهمیدم که بازار همان باژار و باژێر  در کوردی کرمانجی و به معنای شهر است
پس اگر این فرض بنده درست باشد کوردی شکل گرفتە در ایلام یک کوردی شهری‌شده یا مدرن‌شدە است کە متاثر از  مهاجرتهای عموزدەهای کورد فەیلی ما از بغداد به ایلام در چند موج مهاجرتی، شکل گرفتە است.
جالب اینکە زبان ادبی فراگیر در آن زمان کە حتی مادربزرگهای بدون سواد  ما هم بر آن اشراف نسبی داشتند همان زبان ادبی و معیار کوردی گورانی بودە است. یادم میاد مادرم همیشە زمزمە می‌کرد:

«مەشکەگەم چێشەن ناڵەناڵشەن
ئاو بدووڵەوه سازگارشەن»

این مربوط به دوران پیشانوشتاری شدن زبان کوردی در ایلام بودە است
می‌بینیم کە در آن زمان نیز هر کسی و هر نسلی بە وسع خویش کوشیدە تا زبانی معیار و یا لااقل زبانی میانجی خلق کند.
زبان معیار ادبی ما تا پیش از دهۀ پنجاە، کوردی گورانی باستانی و متاثر از موسیقی، حماسه و اسطورەسازی، عرفان و مضامین آیینی بودە است.
اما ناخودآگاه  در میان کوچە و بازار رویکردی جهت خلق زبان میانجی مستولی گشتە کە به عمود خیمۀ هویت شهری در استان ایلام تبدیل شد و به قول خود همین مردم بە کوردی بازاری (باژاری، باژێری، شاری) یا همان شهری بنامیمش بهتر است.
از دهەی شصت و  هفتاد به بعد روند مکتوب کردن نثر و نظم در ایلام آغاز شد و بندە علیرغم سن و سال کم جزو اولین تجربەکنندگان این مسیر بودم کە بە دلیل دو فرصت ایجاد شدە یکی تلمذ در کنار استاد کاک علی فیلی (عەلی حسەین فەیلی) سردبیر ماهنامەی کوردی-فارسی ئاوێنە در تهران و بعدها در هفتەنامە صبح ایلام و در جوار آقای حایری و اجازەای کە در رابطە با نشر فرهنگ و ادبیات کوردی بە بندە دادند توانستم تجارب بیشتری کسب کنم و البته آثار همەی فعالان ایلامی را نیز نشر دهم و کمتر اشعار خودم را اگر چە نثرنگاری را آغازیدم و ایضا در ماهنامەی گوڵ‌سوو مختص کوردهای فەیلی عراق در دهەی نود کە تلاشم برای معیارنویسی علی‌الخصوص در نثر بیش از پیش شد.
حال کە از نظر عدە و عدە تعداد چالاکان کوردی در ایلام بیشتر از زمان ماست و نهادسازی نیز به عنوان جلوەای دیگر از رفتار مدنی پا گرفتە از عزیزان خواهش می‌کنم کە هر کس بە زعم خود یکی از سه راە را بەاختیار، تاکید دارم بەاختیار برگزیند چرا کە نسل ما کمتر فرصت بەاختیارگزینی داشت و بەناچار کار می‌کرد:
مسیر اول: نوشتن به گویش گفتاری است
در این مسیر کە درست است نیازی به تلاش به معیارسازی و میانجی‌نویسی نیست و هر کس به گویش والدین خود می‌تواند بنگارد.
مسیر دوم: نوشتن به گویش میانجی، یعنی رجعت بە سنت شفاهی میانجی‌گزینی کهنەایلامیان در خلق لهجەی کوردی باژاری (بازاری) ایلامی است.
مسیر سوم: نوشتن به گویش معیار و رسمی کوردی با تکیه بر تجارب برتر سایر گویشهای کوردی و نیز تجارب  فارسها و اعراب به عنوان همسایەگان ما کە دارای زبان معیارند.
در پایان به اختصار و زبان ساده پیشنهادهای در باب گویش معیار تقدیم صاحب‌نظران می‌شود که محصول سال‌ها غور و تجربه در این حوزۀ مطالعاتی است:
#کوردی_مێعیار_پێوەر
#کوردی_مێعیار_گورانی
#کوردی_بازاری_باژێری_شهری
#دپارتمان_پێپرسی_تحقیق

@zanistzagros
ادامە در کامنت
لطفا با اظهار نظر، تجارب و نظرات خود را به اشتراک بگذارید.