چیزهایی هست که نمی‌آموزیم

✍ دکتر محمدرضا قرائتی، پژوهشگر پسادکترا، پژوهشگاه رویان

ارائه اطلاعات غیرواقعی، داده‌سازی و ارائه داده‌های دستکاری‌شده در مقالات علمی پدیده تازه‌ای نیست و در بسیاری از نقاط جهان اتفاق افتاده است. مطمئناً این کار از نگاه دانشمندان امری مذموم تلقی می‌شود؛ اما مسائلی وجود دارد که ممکن است برخی را به این سمت سوق ‌دهد. این نوشتار قصد ندارد تا به این مسائل بپردازد که زمانی جداگانه می‌طلبد.
چند روز پیش خبر تصمیم پروفسور مارک تسیه-لاوین (Marc Tessier-Lavigne) رئیس دانشگاه استنفورد برای استعفا منتشر شد. موضوع به مقالاتی مرتبط بود که سال‌ها پیش در ژورنال‌های علمی منتشر شده بودند و صحبت‌هایی در مورد دستکاری در تصاویر نتایج این مقالات مطرح شده بود. با این وجود موضوع هنگامی جدی‌تر شد که در نوامبر سال ۲۰۲۲ جوان ۱۸ ساله‌ای به نام تئو بیکر (Theo Baker) مقاله‌ای در استنفورد دیلی (Stanford Daily) منتشر کرد. وی به چندین مورد از دست‌کاری در تصاویر در مقالات علمی اشاره کرد که در برخی از آن‌ها پروفسور مارک تسیه-لاوین نویسنده اصلی مقاله بوده است.

دانشگاه استنفورد به وجود مشکل در این مقالات اعتراف کرده است؛ اما درعین‌حال اعلام کرده است که پروفسور تسیه-لاوین به‌هیچ‌وجه در تهیه و ارائه تصاویر مورد بحث نقش نداشته است و در مورد مقالات دیگر نیز دانشگاه اعلام کرده است که دست‌کاری تصاویر بر داده‌ها، نتایج یا تفسیر مقالات تأثیری نداشته است.
تئو بیکر جوان ۱۸ ساله نویسنده این مقاله که تنها چند ماه از شروع تحصیلش در دانشگاه استنفورد می‌گذرد با نگارش این مقاله نه‌تنها جوان‌ترین دریافت‌کننده جوایز جورج پولک (George Polk Awards) شد، بلکه سبب استعفای پروفسور مارک تسیه-لاوین شد.

کار تئو بیکر از آنجایی شروع شد که دید پژوهشگرانی در فضای مجازی بحث می‌کنند که مقالات تسیه-لاوین دارای عکس‌های دست‌کاری شده است. وی تلاش کرد تا پاسخ این پرسش را از متخصصان این زمینه جویا شود. بااین‌حال به دلیل جایگاه تسیه-لاوین بسیاری حاضر به مصاحبه با او نشدند. در نهایت تلاش‌های او ثمر داد و یکی از بهترین متخصصان در زمینه دست‌کاری تصاویر علمی با وی همکاری کرد تا او بتواند مقاله‌ای مستدل و قانع‌کننده بنویسد.
هر چند هنوز مدرکی وجود ندارد که تسیه-لاوین خود این تصاویر را دست‌کاری کرده باشد، بااین‌وجود چنین اشکالاتی نشان می‌دهد که دست‌کم وی فاقد مهارت‌های لازم مدیریتی بوده است. بنا به اظهار تسیه-لاوین استنفورد نیازمند رئیسی است که رهبری او با بحث در مورد مشکلات پژوهشی وی دچار اختلال نشود.
این نوشتار قصد بررسی چگونگی و چرایی این خطاها و سرنوشت مقالات دچار مشکل را ندارد بلکه به بهانه این خبر شاید بتوان نکات بسیار گفته‌شده و کمتر شنیده‌شده‌ای را تکرار کرد.

۱- "مطالبه‌گری". فرهنگ مطالبه‌گری به جوان ۱۸ ساله (به قول دانشگاهی‌ها «سال اولی») اجازه می‌دهد تا تحقیقی را به‌پیش برد و سرانجام در قالب مقاله‌ای به سرمنزل مقصود برساند که امری قابل‌ستایش است. همچنین سیستمی که به این جوان اجازه کنشگری می‌دهد، سیستمی است که امکان «خود پالایشگری» را از خود دریغ نمی‌کند.
۲- "همکاری با جوانان". دکتر الیزابت بیک (Elisabeth Bik) میکروب‌شناس و متخصصی بنام در حوزه شناسایی دست‌کاری تصاویر در متون علمی است. نفس اینکه این متخصص شناخته‌شده با جوانی «تازه از راه رسیده» همکاری کند تا وی مقاله‌ای را بنویسد جالب‌توجه است. این نوع همکاری‌ها در دانشگاه‌های ما چه جایگاهی دارد؟
۳- "پاسخگویی". لزوم پاسخگویی حتی به رئیس یکی از بهترین دانشگاه‌های دنیا اجازه نمی‌دهد تا در پشت توجیهاتی آشنا خود را مخفی کند. با توجه به اینکه هنوز جرمی برای پروفسور تسیه-لاوین اثبات نشده است ولی مجبور به کناره‌گیری از ریاست دانشگاه شده است تا در روند کار دانشگاه اختلالی ایجاد نشود. این رفتار برایمان بسیار ناآشنا است.
۴- "اقرار به وجود مشکل". دانشگاه استنفورد دانشگاه بسیار معتبری است. شاید اگر این دانشگاه در نقطه دیگری از جهان بود اشکالات موجود در مقالات را کینه‌ورزی و غرض‌ورزی می‌نامید و ساحت خود را از هر خطایی مبرا می‌دانست. اما دانشگاه استنفورد به وجود «مشکل جدی» در مقالات اعتراف می‌کند و با این کار راه را برای حل مشکل باز می‌کند؛ چه آنکه اگر نپذیریم مشکلی وجود دارد قاعدتاً در جهت حل آن نیز کاری نمی‌توانیم انجام دهیم.

منابع مقاله ایشان، در مطلب بعد آمده است.

Join us:
@write_paper